کشتی با فرشته: خوانشی از زبان روایت
کشتی با فرشته: خوانشی از زبان روایت
در روزگاری که داستانها چون سیلابی خروشان، زندگی روزمره ما را درنوردیده اند، پرسش از ماهیت روایت، دیگر نه یک دغدغه دانشگاهی که ضرورتی انکارناپذیر برای درک جهان پیرامونمان است. رولان بارت، نظریه پرداز بزرگ فرانسوی، در کتاب «درآمدی بر تحلیل ساختاری روایتها و کشتی با فرشته» (بارت، ۱۴۰۲)، نه یک روش تحلیل خشک و صرفا دانشگاهی، بلکه عصارهای از تاملات عمیق خود را درباره چیستی روایت و چگونگی تولید معنا در آن به ما هدیه کرده است. این کتاب، راهنمای سفر به اعماق آن چیزی است که بارت آن را «زبان» روایت می نامد؛ زبانی که فراتر از کلمات و جملات، جهان های ممکن را می آفریند و ذهن ما را با هزارتوی نشانه های خود درگیر می سازد.
بارت در این اثر، با تکیه بر دستاوردهای زبانشناسی ساختگرا، از همان سطرهای نخست به چالشی بنیادین دست میزند: آیا روایت صرفا مجموعه ای آشفته از حوادث است که تنها با ارجاع به نبوغ قصه گو قابل فهم می شود، یا اینکه ساختاری نظام مند دارد که برای تحلیل گشوده است؟ پاسخ بارت به نفع گزینه دوم است. او معتقد است که روایت، همچون زبان، از واحدهایی تشکیل شده که بر اساس قاعده هایی مشخص با یکدیگر ترکیب می شوند. این رویکرد، که او آن را «هم ساختی» می نامد، به ما امکان می دهد تا روایت را به مثابه یک جمله بزرگ در نظر بگیریم و برای تحلیل آن از مفاهیمی چون سطح، کارکرد، کنش و روایتگری بهره ببریم (بارت، ۱۴۰۲: ۱۳-۱۵).
آنچه کتاب بارت را از سایر آثار مشابه متمایز می سازد، نگاه چندلایه و موشکافانه او به ساختار روایت است. او سه سطح اصلی را برای تحلیل پیشنهاد می کند: سطح کارکردها که به کوچکترین واحدهای معنادار روایت می پردازد؛ سطح کنش ها که شخصیتها را نه به عنوان موجوداتی روانشناختی، بلکه به عنوان نقشه ایی در شبکه کنشها تعریف می کند؛ و سطح روایتگری که به چگونگی بیان روایت و جایگاه راوی می پردازد. این سه سطح، همچون سه حلقه به هم پیوسته، معنای نهایی روایت را شکل می دهند و نشان می دهند که درک یک داستان، مستلزم حرکت از جزء به کل و از سطح به عمق است (بارت، ۱۴۰۲: ۱۷-۱۹).
با این حال، قدرت واقعی کتاب بارت، نه در ارائه یک مدل انتزاعی، که در به کارگیری آن برای تحلیل یک متن عینی و ملموس آشکار می شود. او در بخش دوم کتاب، با انتخاب داستان «کشتی با فرشته» از سفر پیدایش (باب ۳۲)، نشان می دهد که چگونه می توان از ابزارهای تحلیلی خود برای گشودن لایه های پنهان یک روایت کهن استفاده کرد. در این تحلیل است که بارت، متفکری خلاق و جسور، از قالب صرفا ساختارگرایانه فراتر می رود و به فضای پساساختارگرایانه «تحلیل متنی» پا می گذارد. او دیگر به دنبال یافتن یک ساختار ایستا و واحد نیست، بلکه می کوشد تا نشان دهد چگونه معنا در متن پراکنده، تکثیر و حتی با خود به چالش کشیده می شود (بارت، ۱۴۰۲: ۷۴-۷۶).
تحلیل بارت از داستان یعقوب و فرشته، از همان ابتدا با کشف یک ابهام نحوی در مورد عبور از رودخانه، مسیر تازهای را پیش روی خواننده می گشاید و نشان می دهد که متن، خود، به مثابه فضایی باز برای تولید معانی متکثر عمل می کند. او در ادامه، سه پی رفت اصلی عبور، کشتی و نامگذاری را بررسی می کند و نشان می دهد که چگونه هر یک از این پی رفتها، به نوعی به موضوع «گذار» و «نشانگذاری» می پردازد. بارت با ظرافتی بی نظیر، ضربه به مفصل ران یعقوب را به عنوان یک «نشان» الهی تحلیل می کند که او را از برادرش عیسو متمایز می سازد و زمینه را برای تغییر نام و تولدی دوباره فراهم می آورد. این نشانگذاری، که برخلاف نظم طبیعی و انتظارات عرفی است، یک «ضدنشان» محسوب می شود که در دل خود، جهان تازه ای از معنا را می آفریند (بارت، ۱۴۰۲: ۸۰-۸۶).
شاید جذابترین بخش کتاب، جایی باشد که بارت از مرزهای تحلیل یک روایت واحد فراتر می رود و به تامل در باب ماهیت خود روایت می پردازد. او با نقد نگاه سنتی که روایت را بازنمایی یا تقلید از واقعیت می داند، این جمله مشهور را به زبان می آورد که از منظر ارجاعی، «آنچه» در روایت «روی می دهد» دقیقا هیچ است و «آنچه رخ می دهد» همه تنها زبان است (بارت، ۱۴۰۲: ۶۶-۶۷). این جمله، عصاره اندیشه بارت درباره روایت را در خود دارد: روایت، نه از آن رو اهمیت دارد که جهان بیرون را به تصویر می کشد، بلکه از این رو که جهانی درون خود می آفریند و ما را با نظام پیچیده و شگفت انگیز نشانه های خود درگیر می سازد.
کتاب «درآمدی بر تحلیل ساختاری روایتها و کشتی با فرشته»، فراتر از یک متن دانشگاهی، بیانیه ای است درباره قدرت و جادوی داستانها. بارت با نگاه تیزبین و قلم شیوای خود، به ما می آموزد که چگونه پشت پرده داستانها را بنگریم و رمز و راز نهفته در پس کلمات را کشف کنیم. این کتاب، دریچه ای است به سوی جهان شگفت انگیز نشانه شناسی و روایت شناسی و خواندن آن، برای هر کسی که به دنبال درک عمیقتری از ادبیات، سینما، اسطوره ها و حتی زندگی روزمره خود است، یک ضرورت انکارناپذیر محسوب می شود. بارت در این اثر، نه یک نظریه، که یک چشم انداز تازه به ما هدیه می کند؛ چشم اندازی که با نگاه به آن، جهان پیرامونمان را غنی تر، پیچیده تر و البته زیباتر از پیش خواهیم یافت.
کانال در بله:
کانال در ایتا: