رهایی در باغ تخیل: نگاهی به آثار شهرنوش پارسی پور
رهایی در باغ تخیل: نگاهی به آثار شهرنوش پارسی پور
شهرنوش پارسی پور بدون تردید یکی از جسورترین و تاثیرگذارترین صداهای ادبیات داستانی معاصر ایران است. او با خلق آثاری که در مرز میان واقعیت و خیال، سنت و مدرنیته، و رئالیسم و رئالیسم جادویی در نوسان هستند، توانسته روایتی زنانه از تاریخ و جامعه ایرانی ارائه دهد که نه تنها بدیع و گیراست، بلکه از دل آن، فریاد اعتراضی بلند برمی خیزد علیه ساختارهای مردسالارانه. بررسی سه کتاب «طوبا و معنای شب»، «زنان بدون مردان» و مجموعه داستان «آویزه های بلور»، این وجه از توانایی او را به خوبی نشان می دهد.
پارسی پور در رمان «طوبا و معنای شب»، با تکیه بر نقد زن محور، به روایت سرگذشت زنی می پردازد که در بستر تحولات تاریخی ایران از دوران قاجار تا انقلاب، به نمادی از مبارزه و تکامل زن ایرانی تبدیل می شود. طوبا با وجود محدودیت های نظام مردسالار، از سنت های کهنه چون ازدواج اجباری سرپیچی می زند و برای استقلال مالی و هویت خویش می جنگد. او زنی است که در مواقع لزوم عشق می ورزد و ازخودگذشتگی می کند و در زمانی که به او و حریم شخصی اش تجاوز کنند، عصیان می کند. این رمان نه تنها تصویری از ستمی است که بر زنان روا داشته شده، بلکه نشان دهنده روند دگردیسی و خودآگاهی آن هاست. منتقدان بر این باورند که پارسی پور با این اثر، جایگاه خود را به عنوان یکی از برجسته ترین زنان نویسنده فمینیست ایران تثبیت کرده است.
اما اوج جسارت پارسی پور در رمان «زنان بدون مردان» نمود پیدا می کند؛ اثری که به دلیل صراحت در بیان مسائل جنسی و نقد ساختارهای مردانه، در ایران ممنوع شد و خود نویسنده نیز به زندان افتاد . این رمان که در فضایی سوررئال روایت می شود، داستان پنج زن با طبقات اجتماعی مختلف است که هر کدام به نوعی از جامعه گریخته و در باغی در کرج پناه می گیرند. مونس پس از کشف حقیقت دچار تحولی شگرف می شود. او به جای آن که قربانی این باور غلط شود، از خاک برمی خیزد و به موجودی فرازمینی تبدیل می شود که می تواند شکل صورتش را تغییر دهد. مهدخت نیز که از زندگی تکراری و محدودیت ها خسته شده، تصمیم می گیرد خود را در زمین بکارد تا تبدیل به درختی شود. این استعاره های شگفت انگیز، گویای عمق ناامیدی و در عین حال قدرت تخیل زنان برای رهایی از قفس های اجتماعی است. منتقدان معتقدند این باغ که در ابتدا به مثابه یک آرمان شهر زنانه به نظر می رسد، محملی برای آزمودن دوباره تناقضات و تفاوت های طبقاتی میان خود زنان می شود .
در مجموعه داستان «آویزه های بلور»، پارسی پور با زبانی شاعرانه و نمادین، تنهایی و محصوریت روحی زنان را به تصویر می کشد. فضای غالب این داستان ها، فضایی است با طعم سکوت و انتظار. راوی داستان، زنی است که در خانه ای با جسدی مرده زندگی می کند و تنهایی خود را با خیال پردازی هایی درباره مکان های دور و روزنامه هایی که می خواند، پر می کند. این انزوای اجباری و پناه بردن به خیال، یکی از مضامین پایدار در آثار پارسی پور است. او با این تک گویی های درونی، نشان می دهد که زنان در نبود عاملیت اجتماعی، چگونه به دنیای درون خود عقب نشینی می کنند تا معنایی برای بودن بیابند.
پارسی پور در این آثار، به خوبی نشان می دهد که رئالیسم جادویی تنها یک تکنیک ادبی نیست، بلکه ابزاری قدرتمند برای به چالش کشیدن تاریخ نگاری است. زنان او شاید در تاریخ واقعی، کنشگری مستقیم و سیاسی نداشته باشند، اما با پیوند به اسطوره و طبیعت، هویتی تازه می یابند که بر محدودیت های تحمیل شده فائق می آید. زبان او در این مسیر، گاهی سیال و شاعرانه می شود و از قواعد مرسوم دستور زبان فاصله می گیرد تا بتواند عمق احساسات و رویاهای شخصیت هایش را به تصویر بکشد. در نهایت، آنچه آثار پارسی پور را جاودانه می کند، نه تنها نگاه نقادانه او به جامعه است، بلکه امیدی است که در دل این روایت های تلخ می دمد؛ امید به اینکه زنان می توانند از پیله کهنه مردسالاری بیرون بیایند و حتی اگر در جامعه خشن، بهار واقعی وعده داده شده نیاید، در باغ تخیل و با تکیه بر هم دلی، به رهایی دست یابند.
کانال در بله:
کانال در ایتا: