آیا میوه و عسل هم می توانند باعث پوسیدگی شوند؟

---

 

وقتی «طبیعی» بودن به معنای بی خطر بودن برای دندان نیست

وقتی درباره پوسیدگی دندان صحبت می کنیم، معمولا نام شیرینی، شکلات و نوشابه را می شنویم. اما یک سوال مهم تر کمتر مطرح می شود: آیا مواد غذایی طبیعی مانند میوه و عسل هم می توانند باعث پوسیدگی شوند؟

پاسخ کوتاه این است: بله، قندهای موجود در میوه و عسل نیز می توانند در فرایند پوسیدگی نقش داشته باشند؛ اما این به معنای آن نیست که باید میوه را از رژیم غذایی حذف کنیم یا عسل را همانند آب نبات در نظر بگیریم.

برای درک این تفاوت، باید میان «وجود قند» و «الگوی مصرف قند» تفاوت قائل شویم.

پوسیدگی دندان زمانی ایجاد می شود که باکتری های موجود در پلاک دندانی از قندهای قابل تخمیر استفاده کنند و اسید تولید کنند. این اسید می تواند مواد معدنی مینای دندان را از آن خارج کند. بزاق و فلوراید به بازگشت مواد معدنی و محافظت از دندان کمک می کنند، اما اگر حملات اسیدی به طور مکرر اتفاق بیفتند، احتمال پیشرفت پوسیدگی افزایش پیدا می کند.

بنابراین، طبیعی بودن یک ماده غذایی به تنهایی تعیین نمی کند که برای دندان بی خطر است یا نه.

میوه کامل چطور؟

میوه کامل بخشی از یک رژیم غذایی سالم است و قرار نیست به دلیل وجود قند طبیعی، از برنامه غذایی حذف شود.

تفاوت مهم میوه کامل با بسیاری از خوراکی های شیرین این است که میوه ساختار طبیعی خود را دارد و معمولا همراه با فیبر مصرف می شود. همچنین فرد معمولا یک میوه را در قالب یک وعده غذایی یا میان وعده مصرف می کند، نه اینکه ساعت ها به طور مداوم مقدار کمی از آن را در دهان نگه دارد.

با این حال، قندهای موجود در میوه نیز از نظر زیستی کاملا بی اهمیت نیستند. به همین دلیل، مصرف بسیار مکرر مواد غذایی شیرین، حتی اگر منشا طبیعی داشته باشند، می تواند شرایط متفاوتی برای دندان ایجاد کند.

در واقع، مسئله اصلی این نیست که «میوه شیرین است یا نه»، بلکه این است که چه نوع میوه ای، با چه مقدار و با چه الگویی مصرف می شود.

آبمیوه با میوه کامل یکی نیست

این تفاوت اهمیت زیادی دارد.

وقتی یک میوه کامل می خوریم، ساختار و فیبر آن حفظ شده است. اما در آبمیوه، نوشیدن مقدار بیشتری از قند موجود در چند میوه در مدت کوتاه آسان تر است و بسیاری از آبمیوه ها نیز اسیدی هستند.

به همین دلیل، حتی آبمیوه ای که شکر اضافه شده ندارد، لزوما برای دندان بی ضرر نیست. قند طبیعی موجود در میوه نیز می تواند در صورت مصرف مکرر در فرایند پوسیدگی نقش داشته باشد و اسیدیته برخی آبمیوه ها نیز می تواند به فرسایش مینای دندان کمک کند.

پس اگر بین یک میوه کامل و یک لیوان آبمیوه مردد هستیم، از نظر سلامت کلی و سلامت دهان، میوه کامل معمولا انتخاب مناسب تری است.

میوه خشک چطور؟

میوه خشک نیز یک مورد قابل توجه است.

با حذف آب، قند موجود در حجم کمتری از غذا متمرکز می شود و برخی انواع میوه خشک حالت چسبنده پیدا می کنند و ممکن است مدت بیشتری روی سطوح دندان باقی بمانند.

این به معنای ممنوع بودن میوه خشک نیست؛ اما مصرف مکرر آن به عنوان میان وعده چسبنده و شیرین، می تواند برای دندان مطلوب نباشد.

اگر میوه خشک مصرف می کنیم، بهتر است مقدار و دفعات مصرف آن را کنترل کنیم و بهداشت دهان را نیز جدی بگیریم.

اما عسل؛ مگر طبیعی نیست؟

عسل طبیعی است، اما از نظر شیمیایی همچنان حاوی مقدار قابل توجهی قند است.

بنابراین، عبارت «طبیعی» نباید ما را به این نتیجه برساند که عسل نمی تواند در ایجاد پوسیدگی نقش داشته باشد.

باکتری های پلاک می توانند از قندهای موجود در عسل استفاده کنند و اسید تولید کنند. در نتیجه، اگر عسل به طور مکرر مصرف شود و به خصوص مدت زیادی در تماس با دندان باقی بماند، می تواند به افزایش خطر پوسیدگی کمک کند.

پس عسل را بهتر است به چشم یک ماده غذایی شیرین نگاه کنیم، نه یک ماده غذایی «ضدپوسیدگی».

آیا عسل از شکر بهتر است؟

از نظر سلامت دندان، نباید صرفا به طبیعی یا فرآوری شده بودن یک شیرین کننده نگاه کنیم.

عسل، شکر و سایر منابع قند می توانند در صورت مصرف مکرر، سوخت مورد استفاده باکتری های پلاک را فراهم کنند. بنابراین، جایگزین کردن شکر با عسل به این معنا نیست که دیگر محدودیتی برای مصرف شیرینی وجود ندارد.

آنچه برای دندان اهمیت زیادی دارد، مقدار و دفعات مصرف قندهای آزاد است.

به همین دلیل، اگر عسل مصرف می کنیم، بهتر است آن را در مقدار متعادل و در زمان مشخص مصرف کنیم، نه اینکه در طول روز مرتب خوراکی ها و نوشیدنی های شیرین شده با عسل مصرف کنیم.

پس آیا باید میوه و عسل را از رژیم غذایی حذف کنیم؟

خیر.

این یکی از مهم ترین نکاتی است که باید در بحث تغذیه و سلامت دهان به آن توجه کرد.

هدف پیشگیری از پوسیدگی، حذف تمام مواد غذایی حاوی قند نیست. میوه ها بخشی مهم از یک رژیم غذایی سالم هستند و حذف آن ها به دلیل ترس از پوسیدگی تصمیم درستی نیست.

مسئله اصلی، الگوی مصرف است.

مصرف یک میوه کامل در یک وعده با خوردن مداوم خوراکی های شیرین در طول روز یکسان نیست. نوشیدن آبمیوه به صورت جرعه جرعه طی چند ساعت نیز با خوردن یک میوه کامل تفاوت دارد.

همین مسئله درباره عسل نیز صدق می کند.

چه چیزی برای دندان مهم تر است: نوع قند یا دفعات مصرف؟

هر دو اهمیت دارند، اما دفعات مصرف می تواند نقش مهمی در میزان تکرار حملات اسیدی داشته باشد.

هر بار که قندهای قابل تخمیر در اختیار باکتری های پلاک قرار می گیرند، امکان تولید اسید افزایش می یابد. اگر این اتفاق بارها در طول روز تکرار شود، دندان فرصت کمتری برای بازگشت به شرایط مناسب خواهد داشت.

بنابراین، به جای اینکه فقط بپرسیم «آیا این ماده غذایی قند دارد؟»، بهتر است بپرسیم:

چقدر مصرف می کنم؟ چند بار در روز مصرف می کنم؟ و آیا آن را به صورت مداوم در طول روز می خورم یا می نوشم؟

برای محافظت از دندان چه کار کنیم؟

اگر میوه و عسل را در رژیم غذایی خود داریم، لازم نیست نگران هر گرم قند موجود در آن ها باشیم. بهتر است چند اصل ساده را رعایت کنیم:

میوه کامل را به آبمیوه ترجیح دهیم؛
مصرف آبمیوه و نوشیدنی های شیرین را محدود کنیم؛
مواد غذایی شیرین را به طور مکرر و در فواصل کوتاه مصرف نکنیم؛
عسل را مانند سایر منابع قند، در مقدار متعادل مصرف کنیم؛
بعد از مصرف خوراکی های شیرین، بهداشت دهان را طبق توصیه های دندانپزشکی رعایت کنیم؛
و دو بار در روز با خمیردندان فلورایددار مسواک بزنیم.

همچنین اگر فردی به طور مکرر دچار پوسیدگی می شود، بهتر است رژیم غذایی و الگوی مصرف قند خود را همراه با وضعیت بزاق، فلوراید و سایر عوامل خطر با دندانپزشک بررسی کند.

حرف آخر

میوه دشمن دندان نیست و نباید به دلیل داشتن قند طبیعی از رژیم غذایی حذف شود. اما قند موجود در میوه نیز از نظر پوسیدگی کاملا بی اثر نیست.

عسل نیز با وجود طبیعی بودن، یک ماده شیرین و حاوی قند است و مصرف مکرر آن می تواند در افزایش خطر پوسیدگی نقش داشته باشد.

تفاوت اصلی در این است که میوه کامل، آبمیوه، میوه خشک و عسل از نظر ساختار، میزان قند، اسیدیته و نحوه تماس با دندان یکسان نیستند.

پس برای سلامت دندان یک قانون ساده را به خاطر بسپاریم:

طبیعی بودن یک ماده غذایی، آن را از قوانین پوسیدگی معاف نمی کند؛ اما وجود قند هم به این معنا نیست که باید آن ماده غذایی را حذف کنیم. مقدار، دفعات و شیوه مصرف اهمیت زیادی دارند.

در نهایت، یک سیب کامل را نباید با یک لیوان نوشابه یا یک آب نبات هم ردیف دانست؛ همان طور که «عسل طبیعی» را نیز نباید به عنوان شیرین کننده ای بی ضرر برای دندان تلقی کرد.

دکتر سارا سیدناصری

دندانپزشک | پژوهشگر سلامت دهان و دندان