دورنمای بازار مواد اولیه دارویی؛ ایران کجا سرمایه گذاری کند؟

صنعت مواد اولیه دارویی معمولا با یک تصویر نسبتا ساده شناخته می شود: ماده موثره دارویی یا API در یک طرف و موادی مانند پرکننده، بایندر، دیسینتگرانت، روکش و سایر مواد جانبی در طرف دیگر. این تقسیم بندی برای صنعت داروی چند دهه قبل تا حد زیادی کافی بود؛ اما برای صنعت داروی امروز دیگر چنین نیست.

تغییر شکل داروها، توسعه داروهای کم محلول، تزریقی های طولانی اثر، داروهای زیستی، بایوسیمیلارها، RNA therapeutics و سامانه های نوین دارورسانی باعث شده است بخشی از موادی که زمانی «ماده جانبی» یا Excipient تلقی می شدند، عملا به یکی از عوامل تعیین کننده عملکرد دارو تبدیل شوند.

یک پلیمر ممکن است تعیین کند دارو در معده یا روده آزاد شود.

پلیمر دیگری می تواند یک ماده موثره کم محلول را به دارویی با زیست فراهمی قابل قبول تبدیل کند.

PLGA می تواند باعث شود یک تزریق به جای هر روز، هر ماه یا حتی در فواصل طولانی تر تجویز شود.

یک لیپید یونیزه شونده می تواند تعیین کند مولکول RNA اصلا به داخل سلول برسد یا خیر.

بنابراین مرز میان «ماده اولیه»، «اکسیپیانت» و «فناوری دارورسانی» به تدریج در حال تغییر است.

برای کشوری مانند ایران که دارای صنعت گسترده تولید داروی ژنریک است، سوال راهبردی نیز باید تغییر کند. مسئله فقط این نیست که چه ماده ای اکنون وارد می شود و می توان آن را در داخل تولید کرد. پرسش مهم تر این است:

کدام مواد اولیه در نسل بعدی داروها نقش کلیدی خواهند داشت و سرمایه گذاری امروز در کدام گروه می تواند طی سال های آینده مزیت صنعتی ایجاد کند؟

این دو پرسش الزاما پاسخ یکسانی ندارند.

تولید داخل زیاد است، اما عمق زنجیره ارزش هنوز اهمیت دارد

مطالعات سیاستی درباره صنعت داروی ایران بارها به یک ویژگی ساختاری اشاره کرده اند. بخش بسیار بزرگی از داروهای مصرفی کشور از نظر تعداد یا حجم در داخل تولید می شوند، اما این موضوع الزاما به معنای استقلال کامل زنجیره تولید نیست؛ بخشی از مواد اولیه، مواد جانبی تخصصی، تجهیزات و فناوری مورد استفاده تولید همچنان از خارج تامین می شود. پژوهش منتشرشده در BMC Health Services Research در سال ۲۰۲۴ نیز با مرور وضعیت صنعت داروی ایران بر همین فاصله میان حجم بالای تولید داخلی و وابستگی بخشی از ارزش زنجیره به نهاده های وارداتی تاکید کرده است.

اما راه حل این مسئله الزاما تولید داخلی همه مواد وارداتی نیست.

یک کشور می تواند ده ها ماده شیمیایی عمومی را با سرمایه زیاد و مقیاس اقتصادی نامناسب تولید کند و در نهایت محصولی گران تر از تولیدکنندگان چینی و هندی داشته باشد. چنین کاری ممکن است در بعضی اقلام حیاتی با منطق امنیت تامین قابل دفاع باشد، اما نمی تواند مبنای عمومی سیاست توسعه صنعت مواد اولیه قرار گیرد.

برای توسعه صنعتی باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت:

جایگزینی واردات

و

ارتقای فناوری زنجیره ارزش.

اولی می پرسد امروز چه چیزی وارد می کنیم.

دومی می پرسد صنعت داروی جهان پنج تا ده سال دیگر به چه موادی نیاز بیشتری خواهد داشت.

برای ایران، سوال دوم احتمالا مهم تر است.

تغییر اول؛ اکسیپیانت دیگر ماده ای «خنثی» نیست

سازمان جهانی بهداشت در نسخه جدید الزامات GMP برای مواد جانبی دارویی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، بر تولید، کنترل، نگهداری و توزیع اکسیپیانت تحت یک نظام مدیریت کیفیت مناسب تاکید کرده است. دلیل آن نیز روشن است: کیفیت، خلوص و یکنواختی یک ماده جانبی مستقیما می تواند کیفیت داروی نهایی را تحت تاثیر قرار دهد.

این تغییر نگاه از نظر صنعتی اهمیت زیادی دارد.

مزیت رقابتی تولیدکننده آینده الزاما این نیست که بتواند PVP، HPMC یا ماده دیگری را تولید کند؛ بلکه ممکن است در این باشد که بتواند گرید خاصی از همان ماده را با ویژگی های کنترل شده تولید کند:

وزن مولکولی مشخص،

توزیع اندازه ذره مشخص،

ویسکوزیته کنترل شده،

رطوبت محدود،

ناخالصی بسیار پایین،

پراکسید پایین،

نیتریت پایین،

فلزات سنگین کنترل شده،

اندوتوکسین محدود،

و تغییرات حداقلی میان بچ های تولید.

در چنین بازاری، ارزش از «نام ماده» به «عملکرد و مشخصات ماده» منتقل می شود.

این اولین جهت مهم برای صنعت مواد اولیه دارویی ایران است.

فرصت اول؛ نسل جدید PVP، Copovidone و پلیمرهای عملکردی خوراکی

بخش عمده تولید داروی جهان همچنان مربوط به اشکال خوراکی است، اما مولکول های جدید الزاما رفتار داروهای ژنریک قدیمی را ندارند.

یکی از مشکلات مهم توسعه داروهای جدید، حلالیت پایین آنها در آب است. به همین دلیل فناوری Amorphous Solid Dispersion یا ASD به یکی از روش های صنعتی مهم برای افزایش حلالیت و زیست فراهمی تبدیل شده است.

در ASD، ماده موثره در یک ماتریس پلیمری قرار می گیرد تا حالت آمورف آن حفظ و انحلال آن افزایش یابد.

مطالعه ای که در سال ۲۰۲۴ روند محصولات ASD تاییدشده FDA میان سال های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳ را بررسی کرده است، ۴۸ محصول دارویی مبتنی بر ASD را شناسایی کرد. نکته مهم برای صنعت مواد اولیه این است که Copovidone حدود ۴۹ درصد و HPMCAS حدود ۳۰ درصد پلیمرهای مورد استفاده در این محصولات را تشکیل می دادند. Spray Drying نیز در ۵۴ درصد و Hot-Melt Extrusion در ۳۵ درصد موارد استفاده شده بود.

این اعداد پیام صنعتی روشنی دارند.

بازار آینده پلیمرهای خوراکی فقط بازار بایندر و روکش معمولی نیست.

پلیمر به تدریج بخشی از فناوری افزایش زیست فراهمی دارو شده است.

مطالعات سال ۲۰۲۵ در International Journal of Pharmaceutics نیز نشان می دهند که برهم کنش مولکولی میان دارو و پلیمر نقش تعیین کننده ای در پایداری، ایجاد supersaturation و عملکرد ASD دارد.

بنابراین یک مسیر توسعه ای منطقی می تواند حرکت از پلیمرهای متعارف به سمت خانواده هایی مانند:

۱. Copovidone یا PVP/VA با گریدهای دارویی دقیق تر،

۲. HPMCAS،

۳. HPMCهای تخصصی،

۴. پلیمرهای متاکریلاتی با عملکرد کنترل شده،

۵. پلیمرهای مناسب Hot-Melt Extrusion و Spray Drying،

باشد.

از منظر صنعتی، این مسیر یک مزیت دارد: فاصله فناوری آن با صنایع پلیمری و اکسیپیانت های متعارف کمتر از فاصله ورود مستقیم به فناوری RNA یا زیست دارو است.

به همین دلیل، این حوزه را می توان یکی از واقع بینانه ترین پله های ارتقای صنعت مواد اولیه دارویی ایران دانست.

HPMCAS؛ ماده ای که ارزش آن بیشتر از یک روکش روده ای است

یکی از موادی که در این میان ارزش بررسی مستقل دارد Hydroxypropyl Methylcellulose Acetate Succinate یا HPMCAS است.

کاربرد این پلیمر صرفا ایجاد پوشش مقاوم به اسید نیست. HPMCAS به یکی از پلیمرهای مهم برای ساخت ASD تبدیل شده است و می تواند در حفظ supersaturation و جلوگیری از تبلور مجدد بعضی داروهای کم محلول نقش داشته باشد.

مرورهای علمی درباره محصولات تجاری نشان می دهند HPMCAS در تعداد قابل توجهی از فرمولاسیون های پیشرفته و محصولات دارویی تاییدشده استفاده شده و Spray Drying و Hot-Melt Extrusion دو فناوری عمده استفاده از آن هستند.

از منظر سیاست صنعتی، HPMCAS نمونه خوبی از تفاوت میان دو نسل مواد اولیه است.

نسل اول می پرسد:

«آیا می توانیم یک پلیمر سلولزی تولید کنیم؟»

نسل دوم می پرسد:

«آیا می توانیم پلیمری تولید کنیم که شرکت داروسازی بتواند با آن مشکل زیست فراهمی یک API دشوار را حل کند؟»

ارزش اقتصادی سوال دوم بالاتر است.

فرصت دوم؛ گریدهای Low-Nitrite و Low-Peroxide

این حوزه شاید کمتر از PLGA یا نانوفناوری جذاب به نظر برسد، اما از منظر سرمایه گذاری صنعتی می تواند یکی از مهم ترین فرصت های چند سال آینده باشد.

موضوع Nitrosamine Impurities در سال های اخیر به یکی از مسائل مهم رگولاتوری صنعت دارو تبدیل شده است.

FDA در راهنمای نهایی خود تصریح می کند که نیتریت می تواند به عنوان ناخالصی در بسیاری از اکسیپیانت های متداول وجود داشته باشد و میزان آن ممکن است میان تولیدکنندگان و حتی بچ های یک تولیدکننده تغییر کند. این نیتریت ها در شرایط مناسب می توانند در تشکیل نیتروزامین ها در محصول دارویی نقش داشته باشند.

WHO نیز در آوریل ۲۰۲۵ سند مستقلی درباره پیشگیری و کنترل نیتروزامین ها منتشر کرد و ارزیابی ریسک را به مواد اولیه، اکسیپیانت ها و محصول نهایی گسترش داد.

EMA نیز در اسناد صنعتی خود استفاده از Low-Nitrite Excipients را یکی از گزینه های کاهش ریسک معرفی کرده و اشاره کرده است که برخی تامین کنندگان در حال سرمایه گذاری برای توسعه چنین گریدهایی هستند.

این روند یک فرصت صنعتی قابل توجه ایجاد می کند.

ممکن است در آینده دو ماده از نظر نام فارماکوپه ای یکسان باشند، اما یکی به دلیل کنترل بهتر نیتریت، پراکسید، فلزات یا سایر ناخالصی ها برای یک محصول حساس ارزش بسیار بیشتری داشته باشد.

به بیان ساده:

نسل بعدی رقابت در اکسیپیانت ها ممکن است رقابت بر سر خلوص عملکردی باشد، نه فقط قیمت هر کیلوگرم.

برای کشوری که در تولید پلیمرهای دارویی، روکش یا مواد مشابه ظرفیت صنعتی دارد، توسعه گریدهای:

Low-Nitrite،

Low-Peroxide،

Low-Aldehyde،

و High-Purity

در بعضی مواد ممکن است از احداث یک کارخانه کاملا جدید کم ریسک تر و در عین حال از نظر ارزش افزوده جذاب تر باشد.

این حوزه را می توان یکی از نخستین گزینه های سرمایه گذاری توسعه ای دانست.

فرصت سوم؛ سیکلودکسترین های دارویی پیشرفته

گروه دیگری که ارزش بررسی دارد مشتقات Cyclodextrin هستند.

موادی مانند Hydroxypropyl-β-Cyclodextrin و به ویژه Sulfobutylether-β-Cyclodextrin یا SBE-β-CD برای افزایش حلالیت و پایداری بعضی ترکیبات و در برخی محصولات تزریقی و خوراکی استفاده می شوند.

مرور منتشرشده در Carbohydrate Polymers نشان می دهد SBE-β-CD یک پلیمر عملکردی مهم برای افزایش حلالیت و پایداری مولکول های کوچک است و نمونه های مختلفی از کاربرد آن در محصولات تاییدشده وجود دارد.

مرور دیگری در سال ۲۰۲۵ نیز نقش سیکلودکسترین ها را در افزایش حلالیت، پایداری، زیست فراهمی و توسعه سامانه های دارورسانی بررسی کرده است.

این خانواده برای ایران از این جهت قابل توجه است که میان اکسیپیانت متعارف و ماده پیشرفته دارورسانی قرار دارد.

پیچیدگی فناوری و کنترل کیفیت آن بالاتر از یک بایندر عمومی است، اما الزاما در سطح توسعه یک لیپید جدید برای RNA نیست.

به همین دلیل، SBE-β-CD و بعضی مشتقات تخصصی سیکلودکسترین می توانند در سبد میان مدت صنعت مواد اولیه قرار گیرند.

فرصت چهارم؛ PLGA، اما با یک شرط مهم

PLGA احتمالا یکی از جذاب ترین نام ها در این بحث است.

Poly(lactic-co-glycolic acid) یک پلیمر زیست سازگار و زیست تخریب پذیر است که در سامانه های مختلف دارورسانی، به ویژه میکروذرات، نانوذرات، ایمپلنت ها و تزریقی های طولانی اثر کاربرد دارد.

اهمیت صنعتی PLGA بیش از همه در Long-Acting Injectables یا LAI دیده می شود.

مرور منتشرشده در Journal of Controlled Release در سال ۲۰۲۵ تاکید می کند که بخش بزرگی از محصولات تزریقی طولانی اثر تاییدشده بالینی مبتنی بر پلیمرهای PLGA هستند. این فناوری امکان آزادسازی دارو طی هفته ها یا ماه ها را فراهم می کند.

این بازار از نظر درمانی نیز جذاب است.

کاهش دفعات تزریق می تواند در بیماری های مزمن، برخی بیماری های روان پزشکی، درمان های هورمونی، درد و حوزه های دیگر adherence بیمار را افزایش دهد. مرورهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ توسعه فناوری های Long-Acting Drug Delivery را یکی از مسیرهای فعال تحقیق و توسعه دارویی معرفی می کنند.

اما یک اشتباه مهم ممکن است در سیاست صنعتی PLGA رخ دهد:

PLGA را نباید مانند یک پلیمر عمومی تولید کرد.

عملکرد PLGA به مشخصاتی مانند:

نسبت Lactide به Glycolide،

وزن مولکولی،

توزیع وزن مولکولی،

Intrinsic Viscosity،

ساختار انتهای زنجیره،

درجه Blockiness،

میزان مونومر باقی مانده،

ناخالصی های فرایندی

و شرایط تولید

وابسته است. همین متغیرها می توانند سرعت تخریب و آزادسازی دارو را تغییر دهند.

یعنی مشتری PLGA صرفا «پلیمر» نمی خرد.

در عمل، بخشی از رفتار داروی نهایی را خریداری می کند.

به همین دلیل تولید PLGA دارویی نیازمند مجموعه ای از قابلیت های تولید، آنالیتیک، کنترل بچ به بچ و همکاری نزدیک با Formulation R&D است.

در نتیجه پاسخ به سوال «آیا ایران باید PLGA تولید کند؟» از نظر من بله، اما نه به صورت یک پروژه پتروشیمی یا تولید انبوه ساده.

مدل مناسب تر، ابتدا تولید نیمه صنعتی چند گرید مشخص همراه با پروژه مشترک با شرکت های تولیدکننده Long-Acting Injectable است.

اگر ماده ساخته شود اما هیچ شرکت دارویی داخلی نتواند با آن Microsphere یا Depot قابل ثبت بسازد، کارخانه PLGA عملا یک محصول فناورانه بدون بازار کاربردی تولید کرده است.

چرا PLGA باید با محصول نهایی توسعه پیدا کند؟

این نکته تفاوت PLGA با بسیاری از مواد متعارف است.

برای یک ماده جانبی عمومی، ممکن است ابتدا محصول تولید شود و سپس مشتری پیدا شود.

در PLGA مسیر بهتر برعکس است.

ابتدا باید مشخص شود:

قرار است چه دارویی Long-Acting شود؟

Release Profile مورد نیاز چیست؟

تزریق ماهانه است یا سه ماهه؟

دارو Hydrophilic است یا Hydrophobic؟

Microsphere استفاده می شود یا Implant؟

سپس گرید پلیمر متناسب با آن توسعه پیدا کند.

مطالعات جدید درباره PLGA-based LAI نیز دقیقا بر حرکت از روش Trial-and-Error به سمت Quality by Design و شناخت دقیق رابطه خواص پلیمر با آزادسازی دارو تاکید دارند.

در نتیجه PLGA بیش از آنکه یک پروژه «تولید ماده اولیه» باشد، باید یک پروژه مواد پیشرفته + فرمولاسیون دارویی تلقی شود.

فرصت پنجم؛ مواد فوق خالص برای داروهای زیستی

اگر صنعت داروی ایران به سمت بایوسیمیلارها، آنتی بادی های مونوکلونال و سایر داروهای زیستی حرکت کند، یک بازار دیگر نیز در کنار آن شکل می گیرد: Excipients for Biologics.

برای مثال Polysorbate 20 و Polysorbate 80 از پرکاربردترین سورفکتانت ها برای پایدارسازی محصولات بیولوژیک هستند.

اما در اینجا نیز مسئله فقط تولید Polysorbate نیست.

مطالعات اخیر نشان می دهند هیدرولیز، اکسیداسیون و حتی مقادیر بسیار کم بعضی آنزیم ها می توانند باعث تخریب Polysorbate شوند و در ادامه تشکیل ذرات در محصولات بیولوژیک را افزایش دهند.

صنعت جهانی حتی در حال بررسی جایگزین هایی مانند Poloxamer 188 برای برخی کاربردهاست. یک مطالعه صنعتی منتشرشده در Journal of Pharmaceutical Sciences در سال ۲۰۲۵ نشان داد شرکت های دارویی بزرگ به طور فعال در حال ارزیابی جایگزین های Polysorbate برای فرمولاسیون محصولات بیولوژیک هستند.

در کنار این مواد، ترکیباتی مانند:

Trehalose،

Sucrose با گرید مناسب Biopharma،

Poloxamer،

برخی بافرها،

و مواد محافظ در Lyophilization

نیز بخشی از این بازار هستند. مطالعات European Journal of Pharmaceutical Sciences نیز نقش Trehalose، Sucrose، Cyclodextrins و Dextrans را در پایداری فرمولاسیون های پروتئینی بررسی کرده اند.

این بخش برای ایران جذاب است زیرا ممکن است حجم مصرف آن نسبت به مواد عمومی کمتر باشد، اما ارزش کیفیت و اطمینان از تامین در آن بسیار بیشتر است.

فرصت ششم؛ لیپیدهای LNP، جذاب اما هنوز انتخاب اول نیست

در دورترین نقطه این مسیر، Lipid Nanoparticles یا LNPs قرار دارند.

LNPها اکنون یکی از مهم ترین پلتفرم های انتقال mRNA و siRNA محسوب می شوند. مرور Nano Today در سال ۲۰۲۵ آنها را حامل های بالینی تاییدشده برای انتقال برخی درمان های مبتنی بر اسید نوکلئیک معرفی می کند.

نسل های جدید این سامانه ها بر ترکیباتی مانند:

Ionizable Lipids،

Phospholipids،

Cholesterol،

و PEG-Lipids

متکی هستند.

اما نکته مهم برای تصمیم سرمایه گذاری این است که Lipid Excipient جدید دیگر از نظر رگولاتوری شبیه یک ماده جانبی معمولی نیست.

مقاله ای در Nature Nanotechnology در سال ۲۰۲۵ توضیح می دهد که Novel Lipid Excipients مورد استفاده در LNPها می توانند نیازمند بسته اطلاعاتی و کنترل CMC بسیار گسترده ای باشند و توسعه آنها با موانع علمی، اقتصادی و رگولاتوری قابل توجه همراه است.

مطالعات ACS Nano و Materials Today نیز نشان می دهند طراحی Ionizable Lipid اکنون خود به یک حوزه تحقیقاتی پیچیده تبدیل شده و ساختار ماده می تواند بر Targeting، Endosomal Escape، سمیت و عملکرد دارو اثر بگذارد.

بنابراین LNP برای ایران یک حوزه استراتژیک بلندمدت است، اما از نظر من گزینه مناسبی برای شروع سرمایه گذاری صنعتی بزرگ بدون وجود پروژه پایین دستی RNA نیست.

راه منطقی تر، ایجاد یک خط تحقیق و توسعه و Pilot برای تعدادی از لیپیدهای شناخته شده و ایجاد توان آنالیتیک است.

سرمایه گذاری صنعتی بزرگ باید زمانی انجام شود که پروژه های واقعی mRNA، siRNA یا سایر داروهای نوکلئیک اسیدی در داخل یا بازار صادراتی وجود داشته باشند.

اگر منابع محدود باشد، اولویت ها چه باشند؟

اگر این گزینه ها از منظر سرمایه گذاری توسعه ای ایران و نه صرفا جذابیت علمی مرتب شوند، من آنها را در سه سطح قرار می دهم. این طبقه بندی برآورد مالی پروژه نیست، بلکه ارزیابی نسبی فاصله فناوری، ریسک بازار و قابلیت توسعه است.

سطح اول؛ توسعه سریع تر و کم ریسک تر

۱. گریدهای پیشرفته PVP و Copovidone

۲. گریدهای Low-Nitrite و Low-Peroxide

۳. پلیمرهای تخصصی برای Film Coating و Controlled Release

۴. Co-processed Excipients برای Direct Compression

مزیت این گروه آن است که بازار مصرف آنها همین امروز در صنعت دارو وجود دارد و توسعه آنها بیشتر نیازمند ارتقای فناوری، آنالیتیک و کنترل کیفیت است تا ایجاد یک اکوسیستم دارویی کاملا جدید.

سطح دوم؛ سرمایه گذاری توسعه ای میان مدت

۱. HPMCAS و پلیمرهای ASD

۲. SBE-β-Cyclodextrin و مشتقات تخصصی Cyclodextrin

۳. Polysorbate و Poloxamer با گرید Biopharma

۴. PLGA در مقیاس Pilot و Semi-Industrial

در این سطح، همکاری مستقیم با شرکت های Formulation R&D اهمیت زیادی پیدا می کند.

سطح سوم؛ سرمایه گذاری فناوری بلندمدت

۱. خانواده کامل Pharmaceutical-Grade PLGA/PLA برای LAI

۲. Ionizable Lipids

۳. PEG-Lipids و Phospholipids فوق خالص برای LNP

۴. مواد تخصصی نسل بعد برای Gene Delivery و Biologics

ورود به این گروه باید پروژه محور و مبتنی بر مشتری یا محصول پایین دستی باشد، نه صرفا با استناد به رشد جهانی بازار.

شاید بهترین فرصت، ساخت مولکول جدید نباشد

یک نکته در این بحث اغلب نادیده گرفته می شود.

در صنعت مواد اولیه دارویی، نوآوری الزاما به معنای اختراع یک مولکول جدید نیست.

گاهی ارزش اقتصادی بسیار بیشتری در این است که یک ماده شناخته شده با مشخصات بهتر تولید شود.

برای مثال یک PVP عمومی ممکن است یک Commodity باشد.

اما همان ماده با:

نیتریت بسیار پایین،

پراکسید محدود،

توزیع وزن مولکولی قابل تکرار،

مستندات کامل Regulatory،

آنالیز Impurity Profile،

و ثبات Batch-to-Batch

می تواند وارد بخش کاملا متفاوتی از بازار شود.

WHO در استاندارد جدید GMP اکسیپیانت ها نیز دقیقا بر همین مسئله تاکید دارد که کیفیت و خلوص ماده و توان تولیدکننده در حفظ یکنواختی آن برای سازنده محصول نهایی اهمیت اساسی دارد.

یعنی بخشی از آینده این صنعت نه در «ماده جدید»، بلکه در گرید جدید است.

این مسیر برای ایران به مراتب دست یافتنی تر از تلاش برای رقابت همزمان در تمام حوزه های پیشرفته دارورسانی است.

چه سرمایه گذاری هایی احتمالا اشتباه اند؟

در مقابل، چند مسیر نیز باید با احتیاط جدی دیده شوند.

نخست؛ تولید یک ماده صرفا به دلیل وارداتی بودن آن.

اگر چین یا هند آن ماده را در مقیاس صدها برابر و با قیمت بسیار پایین تولید می کنند و برای ایران نیز ریسک امنیت تامین بالایی ندارد، داخلی سازی ممکن است منابع را هدر دهد.

دوم؛ ورود همزمان به تعداد زیادی ماده پیشرفته.

تولید دارویی پیشرفته به شدت وابسته به Analytical Capability است. ده پروژه نیمه کاره احتمالا ارزش کمتری از دو محصولی دارند که واقعا استاندارد صادراتی گرفته اند.

سوم؛ تولید PLGA بدون پروژه دارویی پایین دستی.

بازار واقعی PLGA زمانی ایجاد می شود که Formulator بتواند با آن محصول LAI بسازد.

چهارم؛ سرمایه گذاری سنگین در LNP فقط به دلیل رشد جهانی RNA Therapeutics.

فاصله میان سنتز یک Ionizable Lipid و تبدیل شدن به تامین کننده قابل اعتماد صنعت جهانی بسیار زیاد است.

پنجم؛ رقابت صرفا با قیمت.

در اکسیپیانت های پیشرفته، رقابت اصلی به تدریج بر کیفیت، عملکرد، Regulatory Documentation و قابلیت تکرار متمرکز می شود.

مسیر مناسب برای ایران؛ از «اکسیپیانت» به «مواد دارویی عملکردی»

بررسی تحولات اخیر نشان می دهد شاید حتی واژه «مواد جانبی دارویی» دیگر برای توصیف بخشی از این صنعت مناسب نباشد.

Copovidone در ASD تنها ماده جانبی نیست؛ تعیین کننده پایداری حالت آمورف داروست.

HPMCAS تنها پوشش نیست؛ ابزار افزایش زیست فراهمی است.

PLGA تنها پلیمر نیست؛ زمان آزادسازی دارو را تعیین می کند.

Polysorbate در یک آنتی بادی مونوکلونال تنها سورفکتانت نیست؛ بخشی از مسئله پایداری محصول است.

Ionizable Lipid نیز در RNA Therapeutics عملا جزء اصلی فناوری Delivery محسوب می شود.

به همین دلیل مرحله بعدی توسعه صنعت مواد اولیه دارویی ایران باید حرکت از Pharmaceutical Raw Materials به سمت Functional Pharmaceutical Materials باشد.

این تغییر کوچک در واژه، تغییر بزرگی در سیاست صنعتی ایجاد می کند.

در مدل اول موفقیت یعنی تولید چند هزار تن ماده.

در مدل دوم موفقیت ممکن است تولید چند صد کیلوگرم ماده بسیار پیچیده باشد که بدون آن یک محصول High-Tech قابل ساخت نیست.

جمع بندی

اگر قرار باشد صنعت مواد اولیه دارویی ایران طی دهه آینده یک پله بالاتر برود، مناسب ترین راه احتمالا تقلید از مدل توسعه عمومی API در چین و هند نیست.

مزیت بالقوه باید در بخش هایی جست وجو شود که شیمی پلیمر، مهندسی مواد و داروسازی فرمولاسیون به یکدیگر می رسند.

بر اساس روندهای علمی و رگولاتوری اخیر، حداقل شش حوزه ارزش بررسی جدی دارند:

۱. پلیمرهای پیشرفته برای Amorphous Solid Dispersion، به خصوص Copovidone و HPMCAS؛

۲. گریدهای فوق خالص و Low-Nitrite/Low-Peroxide از اکسیپیانت های موجود؛

۳. Cyclodextrinهای عملکردی مانند SBE-β-CD؛

۴. PLGA و سایر پلیمرهای زیست تخریب پذیر برای Long-Acting Drug Delivery؛

۵. اکسیپیانت های تخصصی Biopharma مانند Polysorbate، Poloxamer و Stabilizerهای فوق خالص؛

۶. در افق بلندتر، لیپیدهای تخصصی برای LNP و داروهای مبتنی بر RNA.

اما این گزینه ها ارزش یکسانی برای سرمایه گذاری امروز ندارند.

برای ایران، منطقی ترین مسیر احتمالا از ارتقای گرید و عملکرد مواد موجود آغاز می شود، سپس به پلیمرهای ASD و اکسیپیانت های تخصصی می رسد و پس از ایجاد زیرساخت تحلیلی و بازار پایین دستی، وارد PLGA و در مرحله بعد مواد LNP می شود.

در این چارچوب PLGA یک انتخاب جدی است، اما شاید اولین انتخاب نباشد.

فرصت نزدیک تر و کمتر دیده شده می تواند تبدیل صنعت اکسیپیانت از تولیدکننده مواد استاندارد به تولیدکننده مواد عملکردی با خلوص و مشخصات رگولاتوری بالا باشد.

زیرا آینده صنعت مواد اولیه دارویی الزاما متعلق به شرکتی نیست که بیشترین ماده را تولید کند.

احتمالا متعلق به تولیدکننده ای است که ماده ای بسازد که عملکرد دارو بدون آن قابل دستیابی نباشد.

*نگارنده: مهدی مهدویان صدر معاون تحقیق و توسعه شرکت دانش بنیان دارویی رهاورد تامین (سهامی عام)

منابع

۱. Moseson, D. E., et al. (۲۰۲۴). Trends in amorphous solid dispersion drug products approved by the U.S. Food and Drug Administration between 2012 and 2023. International Journal of Pharmaceutics: X, 7, 100259.

۲. Ramachandran, G., Chacko, I. A., Mishara, M. G., et al. (۲۰۲۵). A review on design rules for formulating amorphous solid dispersions based on drug-polymer interactions in aqueous environment. International Journal of Pharmaceutics, 675, 125541. DOI: 10.1016/j.ijpharm.2025.125541.

۳. Cools, L., & Van den Mooter, G. (۲۰۲۵). A comprehensive overview of the role of intermolecular interactions in amorphous solid dispersions. International Journal of Pharmaceutics, 674, 125441. DOI: 10.1016/j.ijpharm.2025.125441.

۴. Park, K. (۲۰۲۵). PLGA-based long-acting injectable (LAI) formulations. Journal of Controlled Release, 382, 113758. DOI: 10.1016/j.jconrel.2025.113758.

۵. Zhang, C., Zhang, R., Liu, L., & Yang, M. (۲۰۲۵). Designing long-acting injectable formulations using PLGA via spray-drying. International Journal of Pharmaceutics, 683, 126083.

۶. Yang, J., Zeng, H., Luo, Y., et al. (۲۰۲۴). Recent Applications of PLGA in Drug Delivery Systems. Polymers, 16(18), 2606.

۷. John, R., Monpara, J., Swaminathan, S., & Kalhapure, R. (۲۰۲۴). Chemistry and Art of Developing Lipid Nanoparticles for Biologics Delivery: Focus on Development and Scale-Up. Pharmaceutics, 16(1), 131.

۸. Udepurkar, A., Devos, C., Sagmeister, P., et al. (۲۰۲۵). Structure and Morphology of Lipid Nanoparticles for Nucleic Acid Drug Delivery: A Review. ACS Nano, 19(23), 21206–21242. DOI: 10.1021/acsnano.4c18274.

۹. Laramy, M. O., Foley, D. A., Pak, R. H., et al. (۲۰۲۵). Chemistry, manufacturing and controls strategies for using novel excipients in lipid nanoparticles. Nature Nanotechnology, 20, 331–344.

۱۰. Felix, M. N., Waerner, T., Lakatos, D., et al. (۲۰۲۵). Polysorbates degrading enzymes in biotherapeutics – a current status and future perspectives. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology, 12, 1490276.

۱۱. World Health Organization. (۲۰۲۵). WHO Good Manufacturing Practices for Excipients Used in Pharmaceutical Products. WHO Technical Report Series No. 1060, Annex 3.

۱۲. World Health Organization. (۲۰۲۵). WHO Good Practice Considerations for the Prevention and Control of Nitrosamines in Pharmaceutical Products. WHO Technical Report Series No. 1060, Annex 2.

۱۳. U.S. Food and Drug Administration. (۲۰۲۴). Control of Nitrosamine Impurities in Human Drugs: Guidance for Industry.

۱۴. World Health Organization. Local Production and Assistance Programme: Regulation, Quality Assurance and Sustainable Pharmaceutical Production.

۱۵. UNIDO. Sectoral Transformation for Inclusive and Sustainable Industrial Development: Upgrading Local Production Capacities of Essential Medicines.

۱۶. Mahmoudi Meymand, F., et al. (۲۰۲۴). مطالعات مرتبط با ساختار و آسیب پذیری زنجیره تامین محصولات سلامت در ایران. BMC Public Health / BMC Health Services Research.

۱۷. Khunt, D., et al. (۲۰۲۳). Sulfobutylether-β-cyclodextrin: A functional biopolymer for drug delivery applications. Carbohydrate Polymers, 301, 120347.

۱۸. Cyclodextrin-based delivery systems for chemical and genetic drugs: Current status and future. (۲۰۲۵). Carbohydrate Polymers, 352, 123174.