حقوق بین الملل و تروریسم

« تروریسم در ترازوی حقوق بین الملل: تهدیدی علیه صلح و امنیت جهانی و مسئولیت مشترک دولت ها »

( به مناسبت روز ملی مبارزه با تروریسم / ۸ شهریور ماه )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه :

هشتم شهریور ماه در تقویم جمهوری اسلامی ایران، یادآور یکی از تلخ ترین رخدادهای تاریخ معاصر است؛ روزی که با ترور شهیدان رجایی و باهنر به عنوان رئیس جمهور و نخست وزیر وقت، ملت ایران بار دیگر با چهره سیاه تروریسم روبه رو شد. از همین رو این روز به عنوان «روز ملی مبارزه با تروریسم» نام گذاری شده است. اما این مناسبت صرفا یک یادآوری تاریخی نیست؛ بلکه فرصتی است برای بازاندیشی در این پرسش مهم که چگونه می توان با یکی از پیچیده ترین و جهانی ترین تهدیدهای بشریت مقابله کرد، بی آنکه آزادی ها، حقوق بشر و صلح پایدار قربانی شوند؟

تروریسم امروز دیگر صرفا یک اقدام خشونت آمیز محدود به گروه های افراطی نیست؛ بلکه به پدیده ای جهانی و چندوجهی تبدیل شده است که سیاست، اقتصاد، امنیت، حقوق و حتی زندگی روزمره مردم را تحت تاثیر قرار داده است. از حملات ۱۱ سپتامبر در آمریکا تا بمب گذاری های پاریس و لندن، از حملات داعش در منطقه غرب آسیا تا عملیات انتحاری در افغانستان، پاکستان و آفریقا، و از ترور شخصیت های سیاسی و نظامی در ایران تا ترور رهبران آزادی خواه در جهان، همگی نشان می دهد که تروریسم مرز نمی شناسد و هیچ جامعه ای از آن در امان نیست.

مفهوم و تعریف تروریسم :

تروریسم یکی از پرچالش ترین مفاهیم در ادبیات حقوق بین الملل و علوم سیاسی است؛ زیرا تاکنون تعریف واحد، جامع و مورد اجماع جهانی از آن ارائه نشده است. با این حال، در یک نگاه کلی می توان گفت :

تروریسم به هر عمل خشونت آمیز یا تهدیدآمیزی اطلاق می شود که با هدف ایجاد رعب و وحشت عمومی، بی ثبات سازی حکومت ها، تحمیل خواسته های سیاسی، ایدئولوژیک یا مذهبی و در بسیاری موارد با هدف تحت فشار قرار دادن مردم یا دولت ها انجام گیرد. ویژگی اصلی تروریسم، حمله به غیرنظامیان و افراد بی گناه برای اثرگذاری بر تصمیمات سیاسی است. به همین دلیل، جامعه جهانی آن را نه یک جرم عادی، بلکه جنایتی علیه صلح و امنیت بین المللی می داند. هرچند برخی گروه ها تلاش می کنند اقدامات خشونت آمیز خود را با برچسب «مقاومت» یا «آزادی خواهی» توجیه کنند، اما معیار اصلی در حقوق بین الملل این است که هیچ هدف سیاسی، قومی یا مذهبی نمی تواند کشتار بی گناهان را مشروع سازد.

تروریسم در جهان امروز؛ چهره ای پیچیده و جهانی

تروریسم در دهه های اخیر از یک اقدام سنتی ( بمب گذاری یا گروگان گیری ) به یک اکوسیستم پیچیده تبدیل شده است. این پدیده امروز شامل تروریسم سایبری، تروریسم اقتصادی، تروریسم رسانه ای، و حتی تروریسم زیستی است. گروه های تروریستی با استفاده از فناوری های نو مانند اینترنت تاریک، رمز ارزها، پهپادها و تبلیغات دیجیتال، نه تنها جذب نیرو می کنند بلکه منابع مالی و لجستیکی خود را نیز تامین می نمایند.

در کنار گروه های شناخته شده ای همچون داعش، القاعده، طالبان و ….  اکنون شاهد ظهور گروه های کوچک و پراکنده ای هستیم که به صورت «گرگ های تنها» عمل می کنند؛ یعنی افراد یا سلول هایی که بدون ساختار سازمانی مشخص، تحت تاثیر ایدئولوژی های افراطی یا روایت های آنلاین، دست به حملات می زنند. این الگو مقابله با تروریسم را دشوارتر کرده است، زیرا دیگر تنها بحث شناسایی سازمان های بزرگ مطرح نیست، بلکه هر فردی می تواند به یک تهدید بالقوه تبدیل شود.

اسناد و تعهدات بین المللی؛ نقشه راه مبارزه با تروریسم

جامعه جهانی از دهه ۱۹۷۰ تاکنون، مجموعه ای از کنوانسیون ها، پروتکل ها و قطعنامه ها را تصویب کرده است که چارچوب حقوقی مبارزه با تروریسم را تشکیل می دهد. از جمله:

• قطعنامه ۱۳۷۳ شورای امنیت (۲۰۰۱): که پس از حوادث ۱۱ سپتامبر تصویب شد و کشورها را موظف کرد قوانین ضد تامین مالی تروریسم وضع کنند، مرزها را کنترل کنند و همکاری قضایی داشته باشند.

• کنوانسیون ۱۹۹۹ مقابله با تامین مالی تروریسم و کنوانسیون ۱۹۹۷ بمب گذاری های تروریستی که مصادیق مهمی از اقدامات تروریستی را جرم انگاری کردند.

• گروه ویژه اقدام مالی ( FATF ): که استانداردهای مقابله با پول شویی و تامین مالی تروریسم را برای همه کشورها تعیین کرده است.

با وجود این، هنوز یک کنوانسیون جامع بین المللی علیه تروریسم که تعریف واحدی ارائه دهد، نهایی نشده است. علت اصلی، اختلاف نظر کشورها درباره تمایز «مبارزات آزادی بخش» از «تروریسم» است.

قوانین تصویب شده در ایران مرتبط با تروریسم :

۱. قانون مبارزه با تامین مالی تروریسم (۱۳۹۴)

• تاریخ تصویب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۴

• این قانون تامین مالی تروریسم را جرم انگاری کرده و شامل تعریف گسترده ای از فعالیت هایی مانند جمع آوری یا انتقال وجوه یا اموال برای ارتکاب اعمال تروریستی است .

• این فعالیت ها شامل قتل، سوء قصد، گروگان گیری، خرابکاری، استفاده از سلاح های کشتار جمعی، تهدید به حملات هوایی و دریایی، بمب گذاری در اماکن عمومی و تخریب زیرساخت ها هستند .

۲. قانون اصلاح قانون مبارزه با تامین مالی تروریسم (۱۳۹۷)

• تاریخ تصویب: تیر ۱۳۹۷

• شامل اصلاح برخی بندهای ماده ۱ است. بر اساس این اصلاحات، تشخیص شخصیت ها، گروه ها و سازمان های تروریستی بر عهده شورای عالی امنیت ملی گذاشته شده است .

• همچنین، مجازات هایی نظیر مصادره اموال، حبس و جزای نقدی در صورت ارتکاب یا برنامه ریزی تامین مالی تروریسم تعیین شده است .

۳. قانون الحاق ایران به کنوانسیون مبارزه با تروریسم بین المللی سازمان کنفرانس اسلامی (۱۳۸۷)

• ایران در سال ۱۳۸۷ به «کنوانسیون سازمان کنفرانس اسلامی جهت مبارزه با تروریسم بین المللی» (مصوب بورکینافاسو ۱۳۷۸) پیوست، مشروط به این که مفاد آن با موازین شرع مغایرت نداشته باشد .

۴. لایحه الحاق به کنوانسیون بین المللی مقابله با تامین مالی تروریسم (CFT)  (۱۳۹۷)

• تاریخ تصویب در مجلس: مهر ۱۳۹۷

• لایحه تصویب شده به دولت اجازه می دهد به «کنوانسیون بین المللی مقابله با تامین مالی تروریسم» (مصوب ۱۹۹۹ سازمان ملل) بپیوندد، البته با شروط قانون اساسی و پس از خروج ایران از لیست سیاه FATF .

۵. قانون مقابله با اقدامات خصمانه رژیم صهیونیستی علیه صلح و امنیت ( ۱۳۹۹ شمسی / ۲۰۲۰ میلادی )

• این قانون، اگرچه مستقیم در قالب «ضدتروریسم» دسته بندی نمی شود، اما دولت را موظف کرده در برابر اقدامات خصمانه رژیم صهیونیستی واکنش حقوقی، سیاسی و فرهنگی نشان دهند .

 

ترور شخصیت های سیاسی و نظامی؛ ضربه به حاکمیت و اعتماد ملی :

یکی از ابعاد مهم و بسیار دردناک تروریسم، ترور شخصیت های برجسته سیاسی، نظامی و علمی است. این نوع ترورها نه تنها جان یک فرد را می گیرد، بلکه هدف اصلی آن ها «ضربه به ثبات حاکمیت و روحیه مردم» است. در ایران، علاوه بر واقعه ۸ شهریور، نمونه های دیگری چون ترور شهید مطهری، شهید بهشتی و یارانش، دانشمندان هسته ای و شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی وجود دارد و اخیرا  ترور شخصیت های علمی و فرماندهان نظامی در حمله اخیر  رژیم اسرائیل به ایران  که هرکدام آثار عمیقی بر جامعه و سیاست کشور بر جای گذاشتند. در سطح جهانی نیز ترور رهبرانی چون جان اف. کندی در آمریکا، بی نظیر بوتو در پاکستان، و حتی تلاش برای ترور نلسون ماندلا در آفریقای جنوبی  و همچنین در سال ۲۰۲۶  ترور رهبر انقلاب جمهوری اسلامی ایران همراه با فرماندهان نظامی نشان می دهد که ترور رهبران سیاسی، ابزاری برای ایجاد خلا قدرت، بی ثباتی و تضعیف جنبش های مردمی بوده است.

این نوع اقدامات تروریستی آثار دوگانه دارد :

۱. آثار روانی-اجتماعی: مردم دچار شوک، بی اعتمادی و ترس می شوند و تصور می کنند هیچ فردی — even در بالاترین سطح امنیتی — در امان نیست.

2. آثار سیاسی-امنیتی: حذف یک رهبر یا فرمانده می تواند مسیر یک جنبش، سیاست ملی یا حتی روند مذاکرات صلح را تغییر دهد. برای نمونه، ترور یاسر عرفات و سایر رهبران مقاومت فلسطین بارها تلاش های صلح را دچار وقفه کرد.

از دیدگاه حقوق بین الملل نیز، ترور هدفمند شخصیت های سیاسی و نظامی خارج از میدان مخاصمه، ناقض اصل منع توسل به زور، اصل حاکمیت ملی و حق حیات است. اسناد بین المللی از جمله منشور ملل متحد (ماده ۲ و ۵۱)، میثاق حقوق مدنی و سیاسی (ماده ۶) و کنوانسیون های ژنو، چنین اقداماتی را غیرقانونی و مصداق تروریسم دولتی یا غیردولتی می دانند.

وظایف دولت ها و سازمان های بین المللی :

دولت ها و سازمان ملل متحد وظایف گسترده ای برای مقابله با تروریسم دارند که می توان آن ها را در چند محور خلاصه کرد:

۱. قانون گذاری و اجرای عدالت: دولت ها باید قوانین دقیق و شفاف علیه تروریسم تصویب کنند، محاکمه عادلانه تضمین شود و حقوق بشر قربانی نشود.

۲. پیشگیری و آموزش: مقابله با افراط گرایی از طریق آموزش، رسانه و سیاست های اجتماعی؛ زیرا ریشه تروریسم تنها امنیتی نیست بلکه اقتصادی، فرهنگی و روانی هم هست.

۳. همکاری بین المللی: تروریسم مرز ندارد و بدون همکاری اطلاعاتی، قضایی و اقتصادی میان کشورها، مبارزه موثر ممکن نیست.

۴. حمایت از قربانیان: قربانیان ترور باید مورد حمایت مادی، روانی و حقوقی قرار گیرند تا بی عدالتی مضاعف رخ ندهد.

۵. شفافیت اقتصادی: جلوگیری از تامین مالی تروریسم، چه از طریق قاچاق و چه از راه استفاده از رمز ارزها.

تاثیر تروریسم بر صلح، امنیت و اقتصاد جهانی :

تروریسم یکی از بزرگ ترین تهدیدها علیه صلح و امنیت بین المللی است. حملات تروریستی می توانند مذاکرات صلح را مختل کنند، مناقشات منطقه ای را شعله ور سازند و حتی باعث آغاز جنگ های جدید شوند. در سطح اقتصادی، تروریسم:

• سرمایه گذاری خارجی را کاهش می دهد؛

• هزینه های امنیتی و بیمه ای را افزایش می دهد؛

• گردشگری را نابود می کند؛

• و باعث فرار سرمایه می شود.

برای نمونه، پس از حملات ۱۱ سپتامبر، بازارهای مالی جهان میلیاردها دلار خسارت دیدند و صنعت هواپیمایی برای مدت طولانی دچار بحران شد. در کشورهای منطقه غرب آسیا نیز، حملات تروریستی باعث شده سرمایه گذاران بین المللی محتاط تر عمل کنند و هزینه های توسعه بالا برود.

آینده تروریسم؛ تهدیدات نوین :

بر اساس روندهای جهانی، تروریسم آینده بیشتر به سمت  ( تروریسم فناورانه )  خواهد رفت. حملات سایبری به زیرساخت های حیاتی ( برق، آب، بیمارستان ها ، تاسیسات زیر بنایی و هسته ای )، سوءاستفاده از هوش مصنوعی و دیپ فیک ها برای تبلیغات افراطی، و حتی امکان دسترسی گروه های تروریستی به سلاح های زیستی یا شیمیایی، تهدیدات واقعی سال های پیش رو هستند. اگر جامعه جهانی هماهنگ عمل نکند، این تهدیدات می تواند بسیار ویرانگرتر از تروریسم سنتی باشد.

نتیجه گیری :

باید اذعان داشت که مبارزه امروز با تروریسم، اگر صرفا به ابزارهای قهری تکیه کند، در بهترین حالت «مسکن کوتاه مدت» است. آنچه امنیت پایدار می آفریند، ترکیب ظریف اقتدار قانون، همکاری هوشمند بین المللی، حرمت حقوق بشر، تاب آوری اقتصادی-اجتماعی، و نوآوری فناورانه ی پاسخگو است. ۸ شهریور ماه ، نه فقط روز یادآوری رنج ها، که روز تعهد به ارتقای استانداردهای حقوقی و اخلاقی در مواجهه با پیچیده ترین تهدید عصر ماست. با چنین رویکردی، امنیت به هزینه آزادی حاصل نمی شود؛ بلکه آزادی و امنیت، هر دو، در سایه حاکمیت قانون صیانت می گردند .

لذا روز ۸ شهریور ماه ، تنها یادآور یک حادثه تاریخی در ایران نیست؛ بلکه نماد یک مسئولیت جهانی است. تروریسم دشمن همه بشریت است و هیچ مرزی نمی شناسد. مبارزه موثر با آن تنها از طریق ترکیب سه عنصر ممکن است:

۱. اقتدار قانون و حقوق بین الملل،

۲. همکاری واقعی میان دولت ها و سازمان های جهانی،

۳. تقویت زیرساختها و توسعه آنها و پیشرفت اقتصادی ملت ها.

بدون این سه پایه، مبارزه با تروریسم یا به سرکوب آزادی ها می انجامد یا به ناکارآمدی و بازتولید خشونت. بنابراین، این روز مهم در تقویم ایران فرصتی است برای ایران و جهان تا یک بار دیگر بر این حقیقت تاکید کنند که امنیت واقعی در سایه عدالت، همکاری و احترام به کرامت انسانی به دست می آید .