«از کنار زمین تا پشت در رختکن؛ آیا فحاشی خداداد عزیزی یک تخلف ساده است؟»

هوالمصور

«از کنار زمین تا پشت در رختکن؛ آیا فحاشی خداداد عزیزی یک تخلف ساده است؟»

اتفاقات پس از دیدار تراکتور و گل گهر سیرجان، صرفا یک «درگیری لفظی» یا حاشیه معمول فوتبال نیست. اگر محتوای فایل صوتی منتشرشده، گزارش های رسمی و سایر ادله موجود در پرونده، انتساب الفاظ توهین آمیز به خداداد عزیزی، سرپرست تراکتور، علیه امید عالیشاه را اثبات کند، موضوع از منظر حقوق انضباطی فوتبال، مسئولیت شخصی مرتکب، مسئولیت باشگاه و حتی حقوق عمومی ایران قابل بررسی است.

بر اساس گزارش های منتشرشده، پس از پایان مسابقه، خداداد عزیزی در مقابل رختکن گل گهر حاضر شده و با عالیشاه وارد مشاجره شده است. مدیر رسانه ای گل گهر نیز اعلام کرده که باشگاه فایل صوتی حاوی الفاظ رکیک را در اختیار دارد و آن را به فدراسیون ارائه خواهد کرد. (Iran International | Iran International)

از سوی دیگر، کمیته انضباطی فدراسیون فوتبال بالفعل وارد موضوع شده و برای خداداد عزیزی، با عنوان «تخلفات رخ داده و بدرفتاری در قبال مقام غیررسمی مسابقه» ابلاغیه صادر و ۴۸ ساعت برای ارائه دفاعیات تعیین کرده است. بنابراین، برخلاف برخی برداشت های رسانه ای، هنوز سخن از محکومیت قطعی نیست؛ اما رسیدگی انضباطی رسما آغاز شده است. (ایرنا)

۱. نقطه آغاز تحلیل: «مقام غیررسمی مسابقه»

یکی از نکات مهم این پرونده همین عبارت است.

در ادبیات انضباطی فوتبال ایران، «مقام غیررسمی» الزاما به معنای شخصی خارج از فوتبال نیست؛ بلکه در مقابل مقام رسمی مسابقه مانند داور به اشخاصی از جمله بازیکن، مربی یا سایر عوامل حاضر در فضای مسابقه نیز اطلاق می شود.

اهمیت این موضوع زمانی روشن تر می شود که به رویه کمیته های انضباطی نگاه کنیم. برای نمونه، در آرای سابق، رفتار نامناسب بازیکنان یا عوامل تیم در برابر اشخاصی که مقام رسمی مسابقه محسوب نمی شوند، تحت عنوان بدرفتاری در قبال مقام غیررسمی مسابقه مورد رسیدگی و مجازات قرار گرفته است. حتی در یک پرونده، حامد لک بابت چنین رفتاری به محرومیت تعلیقی و جریمه نقدی محکوم شده است. (آدینه کرج)

بنابراین، اگر عالیشاه در زمان وقوع حادثه در جایگاه بازیکن تیم گل گهر قرار داشته باشد، اصل صلاحیت انضباطی فدراسیون نسبت به رفتار عزیزی قابل تردید نیست.

۲. آیا «بعد از پایان بازی» بودن رفتار، مسئولیت انضباطی را منتفی می کند؟

خیر.

این یکی از مهم ترین نکات پرونده است.

صلاحیت انضباطی فوتبال صرفا به ۹۰ دقیقه بازی محدود نمی شود. رفتار اعضای رسمی تیم در ارتباط با یک مسابقه و در محیط ورزشگاه، قبل، حین یا پس از مسابقه، در موارد مقرر می تواند موضوع رسیدگی انضباطی قرار گیرد.

به ویژه آنکه در اینجا ادعا نشده است که یک نزاع کاملا شخصی و بی ارتباط با فوتبال در خارج از ورزشگاه رخ داده؛ بلکه حسب گزارش ها، حادثه مستقیما در ادامه حواشی همان مسابقه و در محدوده رختکن تیم میهمان رخ داده است. گزارش های رسانه ای نیز از ادامه درگیری پس از مسابقه در راهروهای ورزشگاه و مقابل رختکن سخن گفته اند. (Jamearan News)

بنابراین، استدلال احتمالی مبنی بر اینکه «بازی تمام شده بود و دیگر مقررات فوتبال اعمال نمی شد»، دفاع حقوقی قدرتمندی نیست.

۳. فحاشی، صرفا «ادبیات نامناسب» نیست؛ نقض اصل Fair Play است

حقوق فوتبال مدرن، اخلاق ورزشی را یک امر تزئینی نمی داند.

در مقررات انضباطی فیفا، اشخاص مشمول مقررات مکلف به رعایت Fair Play، وفاداری، تمامیت و رفتار شایسته هستند.

ماده 13 مقررات انضباطی فیفا، از جمله رفتارهایی همچون:

• نقض قواعد پایه رفتار شایسته؛
• توهین به اشخاص حقیقی یا حقوقی، خصوصا از طریق زبان یا حرکات توهین آمیز؛
• و رفتاری که موجب خدشه به اعتبار فوتبال شود

را قابل مجازات انضباطی می داند. (cdn.fifa.sportsagentinstitute.com)

بنابراین، حتی اگر رفتار خداداد عزیزی در نهایت از منظر حقوق کیفری ایران واجد وصف مجرمانه مستقل تشخیص داده نشود، این امر مانع از تحقق تخلف انضباطی فوتبال نیست.

این دو نظام را باید از یکدیگر تفکیک کرد:

عدم تحقق جرم ≠ عدم تحقق تخلف انضباطی

و بالعکس.

۴. حتی اگر عالیشاه ابتدا توهین کرده باشد، آیا عزیزی حق «پاسخ متقابل» داشته است؟

این بخش، احتمالا مهم ترین دفاعی است که از سوی عزیزی مطرح خواهد شد.

خود خداداد عزیزی نیز در واکنش به ماجرا مدعی شده که عالیشاه ابتدا از داخل رختکن به او توهین کرده و او در پاسخ، به تندی جواب داده است. (Iran International | Iran International)

از منظر حقوقی، باید میان دفاع، واکنش و مقابله به مثل تفاوت گذاشت.

اگر عالیشاه مرتکب توهین شده باشد، این رفتار می تواند مستقلا موضوع رسیدگی انضباطی قرار گیرد؛ اما اصولا:

تخلف طرف مقابل، مجوز ارتکاب تخلف متقابل نیست.

به بیان ساده تر، «او هم فحش داد» دفاع کامل و رافع مسئولیت نیست.

حداکثر ممکن است چنین امری، در صورت اثبات، در ارزیابی اوضاع و احوال، شدت رفتار، میزان تقصیر و تعیین مجازات موثر باشد.

در واقع، در یک نظام انضباطی منصفانه، ممکن است هر دو طرف مسئول شناخته شوند.

این نکته با منطق مقررات بین المللی فوتبال نیز سازگار است؛ زیرا مقررات فیفا توهین را به عنوان رفتار مستقل قابل مجازات شناسایی کرده و آن را منوط به این نکرده است که طرف مقابل قبلا توهین نکرده باشد. (cdn.fifa.sportsagentinstitute.com)

۵. اما یک نکته مهم تر: «واکنش لحظه ای» با «تعقیب و مراجعه به رختکن» متفاوت است

اگر روایت موجود اثبات شود، این پرونده یک ویژگی خاص دارد.

موضوع صرفا این نیست که دو نفر در جریان بازی با یکدیگر درگیر لفظی شده اند.

ادعا این است که پس از پایان مسابقه، یکی از مسئولان رسمی تیم تراکتور به محل رختکن تیم مقابل مراجعه کرده و در آنجا به بازیکن حریف توهین کرده است.

این تفاوت از منظر ارزیابی انضباطی بسیار مهم است.

زیرا اگر شخصی پس از فروکش کردن فضای مسابقه، آگاهانه به محل استقرار تیم مقابل مراجعه کند و مجددا درگیری را ادامه دهد، می توان استدلال کرد که رفتار وی از یک واکنش آنی فاصله گرفته و به یک رفتار ارادی و تشدیدکننده تنش تبدیل شده است.

به همین دلیل، چنانچه فیلم، فایل صوتی، گزارش ناظر، گزارش نماینده فدراسیون یا شهادت شهود این موضوع را تایید کند، کمیته انضباطی می تواند در تعیین شدت مجازات، این وضعیت را به عنوان عامل موثر در ارزیابی رفتار لحاظ کند.

۶. جایگاه ویژه خداداد عزیزی؛ چرا سمت او اهمیت دارد؟

اینکه مرتکب یک تماشاگر عادی، بازیکن، مربی یا سرپرست تیم باشد، از منظر حقوق انضباطی الزاما یکسان نیست.

سرپرست تیم صرفا یک فرد حاضر در ورزشگاه نیست؛ او در ساختار رسمی باشگاه، مسئولیت سازمانی دارد و باید در مدیریت رفتار اعضای تیم و حفظ نظم و شان حرفه ای فوتبال نقش داشته باشد.

از این جهت، رفتار سرپرست یک تیم با رفتار یک تماشاگر عادی قابل مقایسه نیست.

اتفاقا انتظار از کسی که در جایگاه رسمی تیم قرار گرفته، بالاتر است.

این موضوع با فلسفه کلی مقررات فوتبال نیز سازگار است؛ مقررات فیفا مسئولیت رعایت اصول رفتاری را متوجه بازیکنان، مقامات و اشخاصی می داند که به نمایندگی از باشگاه فعالیت می کنند. (cdn.fifa.sportsagentinstitute.com)

۷. نقش قانون ۱۲ IFAB در این پرونده

اگرچه قانون ۱۲ قوانین بازی مستقیما جایگزین مقررات انضباطی فدراسیون نمی شود، اما یک اصل بسیار مهم را روشن می کند:

استفاده از زبان توهین آمیز، اهانت آمیز یا abusive language در فوتبال، رفتاری است که نظام حقوقی فوتبال آن را به صراحت به عنوان misconduct شناسایی کرده است.

در نسخه جاری قوانین بازی، استفاده از زبان یا اعمال توهین آمیز، insulting یا abusive از مصادیق تخلف است. همچنین در خصوص مقامات تیم، ورود تهاجمی یا تقابلی به محدوده تیم مقابل و رفتار تحریک آمیز نیز واجد آثار انضباطی است. (IFAB)

نسخه ۲۰۲۶/۲۷ قوانین بازی حتی به صراحت وضعیت ارتکاب تخلف توسط بازیکن یا مقام تیم علیه بازیکن، مقام تیم یا شخص دیگر خارج از زمین بازی را نیز مورد توجه قرار داده است. (IFAB Downloads)

بنابراین، منطق حقوقی فوتبال این نیست که با خروج از زمین، «اخلاق فوتبال» نیز تعطیل شود.

۸. فایل صوتی چه ارزشی در رسیدگی دارد؟

در این پرونده، فایل صوتی می تواند یکی از مهم ترین ادله باشد؛ اما وجود فایل صوتی به تنهایی مساوی با اثبات قطعی تخلف نیست.

کمیته انضباطی باید درباره موارد زیر اطمینان حاصل کند:

1. انتساب صدا به خداداد عزیزی؛
2. اصالت فایل؛
3. عدم تقطیع موثر در معنای عبارات؛
4. مشخص بودن مخاطب الفاظ؛
5. زمان و مکان ضبط؛
6. ارتباط فایل با واقعه مورد ادعا؛
7. و در صورت ادعای توهین متقابل، بررسی کامل زمینه و ترتیب گفت وگو.

گزارش ناظر، نماینده فدراسیون، مسئولان ورزشگاه، فیلم دوربین های مداربسته، شهادت افراد حاضر و سایر مستندات نیز می تواند برای تکمیل زنجیره اثبات مورد استفاده قرار گیرد.

این نکته بسیار مهم است: کمیته انضباطی نباید صرفا بر اساس موج رسانه ای حکم صادر کند؛ باید ادله را ارزیابی کند.

۹. آیا ممکن است رفتار جنبه کیفری نیز پیدا کند؟

بله؛ اما باید با احتیاط سخن گفت.

در حقوق ایران، «توهین» حسب نوع عبارت، مخاطب، نحوه ارتکاب و سایر شرایط می تواند واجد وصف کیفری باشد. بنابراین، مسئولیت انضباطی فوتبال، مانع مراجعه شخص زیان دیده به مراجع قضایی عمومی نیست.

در نتیجه، عالیشاه در صورت احراز شرایط قانونی می تواند موضوع را از دو مسیر پیگیری کند:

الف) مسیر ورزشی:
فدراسیون فوتبال → کمیته انضباطی → حسب مورد کمیته استیناف و مراجع بعدی مقرر در نظام قضایی فوتبال.

ب) مسیر عمومی:
مراجع قضایی صالح، در صورت وجود شرایط قانونی برای طرح شکایت کیفری.

این دو مسیر اصولا قابل جمع اند؛ زیرا یکی ناظر بر حفظ نظم و اخلاق حرفه ای فوتبال و دیگری ناظر بر حمایت از حقوق اشخاص در نظام حقوق کیفری کشور است.

۱۰. آیا باشگاه تراکتور هم مسئول است؟

اینجا باید میان مسئولیت شخصی عزیزی و مسئولیت باشگاه تفکیک کرد.

اصل اول این است که اگر تخلف اثبات شود، مرتکب شخصا مسئول رفتار خود است.

اما مقررات فوتبال در موارد مختلف برای باشگاه ها نیز در قبال رفتار اشخاص وابسته به آنها مسئولیت هایی ایجاد می کند.

بنابراین کمیته انضباطی باید بررسی کند:

• آیا رفتار در مقام سرپرست تیم انجام شده؟
• آیا وی از جایگاه و دسترسی سازمانی خود استفاده کرده؟
• آیا باشگاه در پیشگیری از چنین رفتاری کوتاهی داشته؟
• آیا رفتار او به باشگاه منتسب یا مرتبط با فعالیت تیم بوده است؟
• آیا سایر اعضای باشگاه در ایجاد یا تشدید حادثه نقش داشته اند؟

در صورت احراز شرایط مقرر در مقررات انضباطی، مسئولیت باشگاه نیز می تواند مطرح شود؛ البته نباید بدون مستند قانونی، مسئولیت شخصی عزیزی را خودکار به باشگاه تسری داد.

۱۱. یک نکته مهم در دفاع عزیزی: «تحریک» ممکن است مجازات را کاهش دهد، اما تخلف را لزوما از بین نمی برد

اگر عزیزی بتواند ثابت کند که:

• عالیشاه ابتدا به او توهین کرده؛
• این رفتار تحریک آمیز بوده؛
• واکنش وی فوری و احساسی بوده؛
• الفاظ منتشرشده تقطیع شده اند؛
• مخاطب یا زمینه برخی عبارات متفاوت بوده؛
• یا اساسا انتساب صدا به وی قابل اثبات نیست،

این موارد می تواند در ارزیابی مسئولیت و تعیین میزان مجازات اهمیت داشته باشد.

اما اگر اصل فحاشی و انتساب آن ثابت شود، صرف استناد به تحریک قبلی، به طور معمول موجب زوال کامل مسئولیت انضباطی نمی شود.

۱۲. از منظر اخلاق حرفه ای، مسئله حتی بزرگ تر از یک ماده انضباطی است

فوتبال حرفه ای فقط مجموعه ای از قوانین نقل وانتقال، قرارداد و مسابقه نیست.

فوتبال یک نهاد اجتماعی و فرهنگی است و اشخاصی که در جایگاه مدیر، سرپرست، مربی یا بازیکن فعالیت می کنند، عملا بخشی از چهره عمومی این ورزش هستند.

وقتی یک سرپرست تیم حرفه ای پشت در رختکن تیم مقابل با ادبیات رکیک با بازیکن حریف سخن می گوید، مسئله فقط توهین به یک فرد نیست؛ بلکه می تواند به اعتبار حرفه ای مسابقات، فرهنگ هواداری و شان فوتبال لطمه بزند.

از همین منظر است که مقررات انضباطی فیفا، علاوه بر توهین مستقیم، رفتارهایی را که فوتبال را بدنام یا حیثیت آن را مخدوش می کنند نیز قابل مجازات می دانند. (cdn.fifa.sportsagentinstitute.com)

۱۳. استاندارد بین المللی چه می گوید؟

در حقوق بین المللی فوتبال، برخورد با توهین و رفتارهای غیرورزشی موضوعی کاملا شناخته شده است.

ماده ۱۳ مقررات انضباطی فیفا، توهین و استفاده از زبان توهین آمیز را در زمره رفتارهای قابل مجازات قرار می دهد. ماده ۱۴ نیز برای رفتار غیرورزشی بازیکنان و مقامات، امکان محرومیت و جریمه را پیش بینی می کند. (cdn.fifa.sportsagentinstitute.com)

در سطح AFC نیز اصل مشابهی دیده می شود؛ مقررات انضباطی این کنفدراسیون «توهین»، رفتار غیرورزشی و رفتارهایی که موجب بدنامی فوتبال می شوند را تخلف می شناسد. (The AFC)

بنابراین، برخورد انضباطی با چنین رفتاری نه سخت گیری افراطی، بلکه بخشی از استاندارد معمول حکمرانی فوتبال حرفه ای است.

۱۴. پرونده عالیشاه عزیزی؛ آزمون مهمی برای کمیته انضباطی

به نظر من این پرونده از یک جهت اهمیت ویژه دارد:

کمیته انضباطی نباید تحت تاثیر نام و سابقه فوتبالی افراد قرار گیرد.

خداداد عزیزی چهره ای شناخته شده در تاریخ فوتبال ایران است؛ اما شهرت ورزشی، برای هیچ شخصی مصونیت انضباطی ایجاد نمی کند.

همان گونه که بازیکن جوان، مربی مشهور، مدیر باشگاه یا سرپرست تیم ملی باید تابع مقررات باشد، یک اسطوره فوتبال نیز باید همان استاندارد را رعایت کند.

از سوی دیگر، اگر عالیشاه نیز مرتکب توهین شده باشد، این موضوع نیز باید مستقلا رسیدگی شود.

عدالت انضباطی یعنی نه حمایت از عزیزی و نه حمایت از عالیشاه؛ بلکه احراز دقیق رفتار هر دو نفر و اعمال مقررات بدون تبعیض.

جمع بندی

اگر مستندات موجود خصوصا فایل صوتی، گزارش مقامات رسمی مسابقه، تصاویر دوربین های ورزشگاه و شهادت اشخاص حاضر انتساب الفاظ رکیک به خداداد عزیزی را اثبات کند، از منظر حقوق ورزشی، رفتار مذکور را می توان واجد عناصر روشن بدرفتاری، توهین و نقض اصول رفتار حرفه ای و Fair Play دانست.

اینکه حادثه بعد از پایان مسابقه رخ داده، مانع رسیدگی انضباطی نیست؛ اینکه عالیشاه احتمالا رفتار تحریک آمیزی داشته، مسئولیت عزیزی را لزوما از بین نمی برد؛ و اینکه عزیزی خود نیز مورد توهین قرار گرفته باشد، صرفا می تواند در ارزیابی اوضاع و احوال و میزان مجازات موثر باشد.

از سوی دیگر، اگر عالیشاه نیز مرتکب توهین شده باشد، اصل برابری در اعمال مقررات ایجاب می کند رفتار او نیز مستقلا بررسی شود.

آنچه در این پرونده اهمیت دارد، صرفا تعیین یک یا چند جلسه محرومیت نیست؛ مسئله بزرگ تر، تعیین این مرز است که:

آیا در فوتبال حرفه ای ایران، جایگاه و شهرت اشخاص می تواند آنها را از استانداردهای رفتاری و انضباطی فوتبال مصون کند، یا قانون برای همه یکسان اجرا خواهد شد؟

به باور من، پاسخ باید روشن باشد:

فوتبال حرفه ای، زمین بازی قانون است؛ نه قلمرو مصونیت اشخاص.

و اگر فدراسیون فوتبال واقعا در پی ارتقای استانداردهای حکمرانی و اخلاق حرفه ای است، این پرونده باید با رسیدگی دقیق، بی طرفانه، مستند، شفاف و بدون ملاحظه نام ها و باشگاه ها تعیین تکلیف شود.

نکته مثبت آن است که کمیته انضباطی بالفعل رسیدگی را آغاز کرده و از عزیزی دفاع خواسته است. این ابلاغیه البته حکم محکومیت نیست؛ بلکه آغاز فرآیند رسیدگی و تضمین حق دفاع است. (Iran International | Iran International)

در نهایت، اگر تخلف اثبات شود، مجازات باید به اندازه ای باشد که هم اصل شخصی بودن مسئولیت رعایت شود، هم تناسب مجازات با شدت رفتار، و هم پیام روشنی به تمام ارکان فوتبال داده شود که فحاشی، تحقیر و خشونت کلامی، حتی در اوج هیجان مسابقه، بخشی از «فوتبال حرفه ای» محسوب نمی شود.

فوتبال بدون اخلاق، فقط یک مسابقه است؛ فوتبال حرفه ای، مسابقه ای است که قانون و کرامت انسانی را نیز با خود به زمین می آورد.

این یادداشت بر اساس گزارش های منتشرشده تا ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ و مقررات قابل دسترس تنظیم شده و درباره انتساب نهایی تخلف، اصل برائت و حق دفاع خداداد عزیزی تا زمان صدور رای قطعی باید رعایت شود.

مصطفی لطفی . وکیل ورزشی