یکسان سازی یا تفاوت سازی؟ داستان پیچیده هدفمندی یارانه ها در ایران

یکسان سازی یا تفاوت سازی؟ داستان پیچیده هدفمندی یارانه ها در ایران

تصور کنید خانوادهای در سیستان و بلوچستان و خانوادهای دیگر در تهران، هر دو مشخصه های یکسانی داشته باشند: مثلا هر دو سرپرست بی سواد، هر دو پنج نفره، هر دو یک فرزند زیر شش سال داشته باشند. آیا پرداخت یارانه یکسان به این دو خانواده عادلانه است؟ پاسخ، شگفت آور اما علمی است: خیر.

داده های بررسی وضعیت فقر در مناطق شهری ایران در سال ۱۴۰۱ نشان می دهد که حتی اگر دو خانوار در نقاط مختلف کشور مشخصه های کاملا یکسانی داشته باشند، برای رسیدن به کاهش موثر فقر، باید میزان یارانه متفاوتی دریافت کنند. این یافته، حاصل خوشه بندی استان ها بر اساس شاخص های فقر است که کشور را به هشت منطقه متمایز تقسیم کرده است.

وضعیت فقر در این هشت منطقه چنان متفاوت است که عددها خود گویای همه چیز هستند. در منطقه هشت (سیستان و بلوچستان)، نرخ فقر یعنی درصد افرادی که زیر خط فقر زندگی می کنند، به ۹۲ درصد می رسد. در منطقه سه (ایلام، خوزستان، سمنان، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان) این رقم 5/86 درصد است. اما در منطقه دو (اصفهان، البرز، تهران، مازندران)، تنها 2/59 درصد مردم زیر خط فقر قرار دارند. تفاوت میان فقیرترین و ثروتمندترین منطقه بیش از ۳۲ درصد است. یعنی در برخی استان ها، بیش از ۹ نفر از هر ۱۰ نفر با فقر دست وپنجه نرم می کنند، در حالی که در جای دیگر کشور، این رقم به کمتر از ۶ نفر از هر ۱۰ نفر می رسد.

اما جالب تر اینکه هر سه مشخصه موثر در هدفمندی یارانه ها -بعد خانوار، تحصیلات سرپرست و تعداد اعضای زیر شش سال- در سطح ملی و منطقه ای یکسان هستند، اما کارایی آن ها تفاوت فاحشی دارد. در سطح ملی، کارایی هدفگذاری بر اساس تحصیلات سرپرست 51/98 درصد است، اما در منطقه چهار (آذربایجان شرقی، خراسان رضوی، قم، کردستان، کرمانشاه، هرمزگان) این رقم به 30/78 درصد سقوط می کند. یعنی روشی که در سطح کشور به طور میانگین موثر است، در برخی مناطق خاص عملکرد بسیار ضعیف تری دارد.

خطاهای هدفگذاری نیز روایت مشابهی دارند. در سطح ملی، خطای حذف (فقیرانی که به اشتباه یارانه نمی گیرند) برای مشخصه بعد خانوار 72/54 درصد و خطای شمول (غیرفقیرانی که به اشتباه یارانه می گیرند) 86/1 درصد است. اما در منطقه هفت (زنجان، گیلان، مرکزی)، خطای حذف به صفر می رسد و خطای شمول به 55/29 درصد افزایش می یابد. یعنی در برخی مناطق، تقریبا از هر سه نفری که یارانه می گیرد، یک نفر نیازمند واقعی نیست.

شاید مهم ترین یافته، مربوط به آسیب پذیرترین خانوارها باشد. خانوارهایی که حداقل سه ویژگی آسیب پذیری (زن سرپرست، سرپرست بی سواد، بعد پنج نفر و بیشتر، داشتن فرزند زیر شش سال، سرپرست بیکار) را دارند، در سطح ملی تنها 56/2 درصد جمعیت را تشکیل می دهند. اما در منطقه هشت (سیستان و بلوچستان)، این نسبت به 62/16 درصد می رسد -بیش از شش برابر متوسط کشوری. یارانه پرداختی به این گروه در سطح ملی حدود ۱۳۹ هزار تومان به ازای هر نفر است، در حالی که در منطقه سه (ایلام، خوزستان، سمنان، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان) این رقم به ۱۱۸ هزار تومان و در منطقه چهار به ۹۱ هزار تومان می رسد.

تفاوت ها فقط به اینجا ختم نمی شود. کارایی هدفگذاری برای آسیب پذیرترین خانوارها در سطح ملی ۸۹/۲۵ درصد است، اما در منطقه هشت به 23/98 درصد و در منطقه چهار به 26/74 درصد می رسد. خطای حذف در سطح ملی 07/30 درصد، در منطقه هشت 35/41درصد و در منطقه دو (اصفهان، البرز، تهران، مازندران) به 73/26 درصد می رسد.

این اعداد چه معنایی برای سیاست دارند؟ اولا، بعد خانوار تنها مشخصه ای است که در همه مناطق با فقر همبستگی قوی دارد. بنابراین اگر قرار باشد یک معیار ساده برای هدفمندی انتخاب شود، تعداد اعضای خانوار بهترین گزینه است. ثانیا، هدفگذاری جغرافیایی به تنهایی کافی نیست و باید با روش های دیگر ترکیب شود. ثالثا، یارانه به تنهایی فقر را ریشه کن نمی کند؛ توسعه زیرساخت ها، آموزش، بهداشت و اشتغال پایدار ضروری است. و مهم تر از همه: هرگز نباید فرض کرد خانوادهای با مشخصه های مشابه در نقاط مختلف کشور، نیاز یکسانی به یارانه دارد. تفاوت در هزینه زندگی، تورم منطقه ای، دسترسی به خدمات عمومی و دهها عامل دیگر، ضرورت پرداخت متفاوت را ایجاد می کند. شاید وقت آن رسیده که نظام پرداخت یارانه در ایران، از جاده های صاف و یکسان خارج شود و مسیرهای متفاوت اما عادلانه تری را تجربه کند.

منابع:

· درویشی، باقر؛ محمدیان، فرشته؛ سالم، علی اصغر (۱۴۰۴). «بررسی مقایسه ای هدفگذاری ملی و منطقه ای فقر: با تاکید بر مناطق شهری کشور». پژوهش های اقتصادی ایران، دوره ۳۰، شماره ۱۰۴، صفحات ۴۰-۱. تهران: دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی.

· مرکز آمار ایران (۱۴۰۱). طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی کشور. تهران: مرکز آمار ایران، نهاد ریاست جمهوری.

https://eghtesadboominews.ir/80698