چرا دندان ها خراب می شوند؟

---

 

از پلاک و باکتری تا اسید و پوسیدگی؛ تسوس دندان دقیقا چگونه اتفاق می افتد؟

پوسیدگی دندان یکی از شایع ترین مشکلات سلامت دهان است؛ اما برخلاف تصور رایج، دندان معمولا یک شبه خراب نمی شود. پوسیدگی نتیجه یک فرایند تدریجی است که در آن باکتری های موجود در پلاک دندانی، قندهای موجود در مواد غذایی و نوشیدنی ها را مصرف می کنند و اسید تولید می کنند. تکرار این حمله های اسیدی، در صورت نبود شرایط مناسب برای ترمیم طبیعی دندان، به تدریج مواد معدنی مینای دندان را از بین می برد و در نهایت می تواند به ایجاد حفره و پوسیدگی منجر شود.

برای فهم بهتر این فرایند، ابتدا باید بدانیم در سطح دندان چه اتفاقی می افتد. در دهان انسان میکروارگانیسم های فراوانی زندگی می کنند و حضور آن ها به خودی خود به معنای بیماری نیست. هنگامی که دندان ها به خوبی تمیز نمی شوند، باکتری ها همراه با بقایای مواد غذایی و سایر ترکیبات موجود در دهان، لایه ای چسبنده به نام «پلاک دندانی» تشکیل می دهند. این پلاک همان لایه ای است که ممکن است در صورت مسواک نزدن، روی سطح دندان احساس شود. هرچه پلاک مدت بیشتری روی دندان باقی بماند، محیط مناسب تری برای فعالیت باکتری ها فراهم می شود.

یکی از مهم ترین عوامل در این میان، قندهای موجود در رژیم غذایی است. برخی از باکتری های موجود در پلاک می توانند از این قندها استفاده کنند و در جریان سوخت وساز خود اسید تولید کنند. افزایش اسیدیته محیط اطراف دندان باعث می شود مواد معدنی موجود در مینای دندان به تدریج از آن خارج شوند؛ فرایندی که به آن «معدنی زدایی» گفته می شود.

البته دندان در برابر این حملات کاملا بی دفاع نیست. بزاق یکی از مهم ترین عوامل محافظت کننده در دهان است. بزاق به خنثی شدن اسیدها کمک می کند و مواد معدنی لازم را برای بازگشت بخشی از مواد ازدست رفته به سطح دندان فراهم می کند. فلوراید نیز در این فرایند نقش مهمی دارد و می تواند به بازسازی مینای دندان و افزایش مقاومت آن در برابر حملات اسیدی کمک کند. به این ترتیب، در دهان دائما تعادلی میان «از دست رفتن مواد معدنی» و «بازگشت مواد معدنی» برقرار است.

تا زمانی که این تعادل حفظ شود، آسیب ایجادشده ممکن است قابل کنترل یا حتی تا حدی برگشت پذیر باشد. اما اگر حملات اسیدی به طور مکرر اتفاق بیفتند و فرصت کافی برای ترمیم طبیعی دندان وجود نداشته باشد، کفه ترازو به سمت تخریب دندان سنگین می شود. در ابتدا ممکن است این آسیب تنها به صورت تغییرات بسیار ظریف یا لکه های سفید روی مینای دندان دیده شود و فرد هیچ درد یا علامتی نداشته باشد. با ادامه فرایند، ساختار دندان ضعیف تر می شود و ضایعه پوسیدگی می تواند به لایه های عمیق تر پیشرفت کند. در مراحل پیشرفته تر، حساسیت، درد و درگیری بافت های داخلی دندان نیز ممکن است ایجاد شود.

به همین دلیل، پوسیدگی را نباید صرفا نتیجه «شیرینی خوردن» یا «مسواک نزدن» دانست. ایجاد پوسیدگی حاصل تعامل چند عامل است؛ از جمله وجود پلاک میکروبی، میزان و دفعات مصرف قندهای آزاد، دسترسی دندان به فلوراید، وضعیت بزاق، خشکی دهان، ویژگی های خود دندان، الگوی غذایی و برخی عوامل فردی و پزشکی. به همین علت، ممکن است دو نفر با عادت های بهداشتی نسبتا مشابه، خطر یکسانی برای پوسیدگی نداشته باشند.

در این میان، دفعات مصرف قند اهمیت ویژه ای دارد. هر بار که قندهای قابل استفاده برای باکتری های پلاک وارد محیط دهان می شوند، امکان ایجاد یک حمله اسیدی جدید وجود دارد. بنابراین، مصرف مکرر خوراکی ها و نوشیدنی های شیرین در طول روز می تواند فرصت های بیشتری برای کاهش pH محیط دهان و آسیب به مینای دندان ایجاد کند. از این منظر، فقط مقدار قند مصرف شده اهمیت ندارد؛ بلکه نحوه و تعداد دفعات مصرف آن نیز مهم است.

نکته مهم دیگر این است که پوسیدگی همیشه با درد همراه نیست. یک ضایعه پوسیدگی می تواند در مراحل اولیه کاملا بدون علامت باشد و فرد تنها زمانی متوجه مشکل شود که آسیب پیشرفت کرده باشد. بنابراین، نداشتن دندان درد به معنای سالم بودن قطعی دندان ها نیست و معاینه منظم دندانپزشکی اهمیت دارد.

فلوراید نیز یکی از موثرترین ابزارهای پیشگیری از پوسیدگی محسوب می شود. فلوراید به حفظ و بازسازی مواد معدنی مینای دندان کمک می کند و مقاومت آن را در برابر حملات اسیدی افزایش می دهد. به همین دلیل، استفاده صحیح از خمیردندان فلورایددار یکی از پایه های مراقبت روزانه از دندان هاست. البته میزان مناسب فلوراید، به ویژه در کودکان، باید متناسب با سن و شرایط فردی باشد.

بنابراین، اگر بخواهیم پاسخ ساده ای به این سوال بدهیم که «چرا دندان ها خراب می شوند؟»، پاسخ این است: وقتی حملات اسیدی ناشی از فعالیت باکتری های پلاک، برای مدت طولانی و به دفعات بیشتر از توانایی طبیعی دهان برای ترمیم دندان اتفاق بیفتند، مواد معدنی مینای دندان از دست می روند و فرایند پوسیدگی آغاز می شود.

پیشگیری از این فرایند نیز فقط به یک کار محدود نمی شود. پاک کردن منظم پلاک با مسواک زدن صحیح، تمیزکردن فضاهای بین دندانی، کاهش مصرف قندهای آزاد و به خصوص کاهش مصرف مکرر خوراکی ها و نوشیدنی های شیرین، استفاده مناسب از فلوراید و توجه به عواملی مانند خشکی دهان، همگی در کاهش خطر پوسیدگی نقش دارند.

در نهایت، یک باور رایج نیاز به اصلاح دارد: «اگر هر روز مسواک بزنم، دیگر دندانم پوسیده نمی شود.» مسواک زدن منظم و صحیح بسیار مهم است، اما پوسیدگی حاصل مجموعه ای از عوامل است و نمی توان آن را تنها با یک رفتار توضیح داد. سلامت دندان نتیجه تعادل میان عوامل آسیب رسان و عوامل محافظت کننده است؛ تعادلی که می توان با مراقبت روزانه، تغذیه مناسب، دریافت کافی فلوراید و معاینات منظم دندانپزشکی تا حد زیادی به نفع سلامت دندان تغییر داد.

اگر دندانی دچار تغییر رنگ شده، به سرما یا شیرینی حساس شده، در آن حفره ایجاد شده یا مدت زیادی از آخرین معاینه دندانپزشکی گذشته است، بهتر است منتظر دندان درد نمانیم و برای ارزیابی وضعیت دندان ها به دندانپزشک مراجعه کنیم.

دکتر سارا سیدناصری

دندانپزشک | پژوهشگر سلامت دهان و دندان